Việc hợp nhất TP.Hồ Chí Minh với Bình Dương và Bà Rịa - Vũng Tàu không chỉ mở rộng quy mô hành chính mà còn làm thay đổi cấu trúc phát triển của đô thị lớn nhất cả nước. Nếu trước đây TP.Hồ Chí Minh giữ vai trò trung tâm thương mại, dịch vụ và logistics, Bình Dương là trung tâm công nghiệp, còn Bà Rịa - Vũng Tàu là địa phương có hệ thống cảng biển nước sâu và kinh tế biển phát triển, thì nay các không gian này được đặt trong cùng một thực thể kinh tế.

Sự kết nối giữa các trung tâm sản xuất, mạng lưới logistics và hệ thống cảng biển đang tạo ra một không gian phát triển mới về hướng đông và hướng biển, bổ sung thêm những động lực tăng trưởng cho TP.Hồ Chí Minh trong giai đoạn tiếp theo.

TỪ CHUỖI SẢN XUẤT CÔNG NGHIỆP ĐẾN CỬA NGÕ HÀNG HẢI QUỐC TẾ

Trong nhiều năm qua, Bình Dương là một trong những trung tâm sản xuất công nghiệp lớn nhất cả nước với hàng chục khu công nghiệp và mạng lưới cảng cạn (ICD) phục vụ xuất nhập khẩu. TP.Hồ Chí Minh giữ vai trò trung tâm thương mại, tài chính, logistics và là đầu mối tiêu thụ hàng hóa của vùng kinh tế trọng điểm phía Nam.

Nếu Cát Lái và các cảng của TP.Hồ Chí Minh giữ vai trò quan trọng trong hoạt động xuất nhập khẩu container, thì cụm cảng Cái Mép - Thị Vải (Bà Rịa - Vũng Tàu cũ) bổ sung năng lực tiếp nhận tàu trọng tải lớn trên các tuyến hàng hải quốc tế. Sau sáp nhập, các hệ thống cảng này cùng nằm trong một không gian phát triển thống nhất.

Nói cách khác, các mắt xích này được đặt trong cùng một không gian phát triển. Từ các trung tâm sản xuất công nghiệp ở Bình Dương cũ, hàng hóa có thể kết nối với mạng lưới logistics của TP.Hồ Chí Minh và tiếp cận trực tiếp hệ thống cảng biển nước sâu tại khu vực Bà Rịa - Vũng Tàu cũ.

Điểm khác biệt lớn nhất nằm ở cụm cảng Cái Mép - Thị Vải. Đây là một trong số ít cụm cảng của Việt Nam có khả năng tiếp nhận tàu container trọng tải lớn hoạt động trên các tuyến hàng hải xuyên Thái Bình Dương và Châu Âu. Theo số liệu công bố năm 2025, sản lượng hàng hóa thông qua cụm cảng đạt hơn 90,6 triệu tấn, trong khi sản lượng container đạt khoảng 12,4 triệu TEUs. Mỗi tuần có trên 40 tuyến vận tải biển quốc tế kết nối trực tiếp với các thị trường lớn trên thế giới.

Song song với hoạt động khai thác hiện nay, quy hoạch phát triển cảng biển cũng cho thấy dư địa tăng trưởng còn rất lớn. Theo quy hoạch được phê duyệt đến năm 2030, hệ thống cảng biển khu vực TP.Hồ Chí Minh cũ được định hướng đạt sản lượng từ 228 - 253 triệu tấn hàng hóa mỗi năm. Trong khi đó, khu vực Bà Rịa - Vũng Tàu cũ được định hướng đạt từ 215 - 236,9 triệu tấn hàng hóa và từ 16,25 - 18,25 triệu TEU container mỗi năm.

Những con số này cho thấy sau sáp nhập, TP.Hồ Chí Minh không chỉ có thêm một không gian biển rộng hơn mà còn sở hữu hệ thống cảng biển có quy mô thuộc nhóm lớn nhất cả nước. Cùng với mạng lưới cao tốc, đường vành đai và các tuyến kết nối liên vùng đang được đầu tư, cấu trúc phát triển của thành phố đang mở rộng từ khu vực nội đô và các cảng sông truyền thống ra không gian biển phía đông nam.

HÌNH THÀNH HỆ SINH THÁI KINH TẾ BIỂN ĐA NGÀNH

Sự thay đổi về không gian phát triển không chỉ diễn ra trong lĩnh vực cảng biển và logistics, mà còn được bổ sung nhiều lĩnh vực kinh tế mới cho Thành phố.

Bà Rịa - Vũng Tàu từ lâu đã là trung tâm dịch vụ dầu khí, công nghiệp năng lượng, dịch vụ hàng hải và du lịch biển của khu vực phía Nam. Sau sáp nhập, các lĩnh vực này trở thành một phần trong cơ cấu kinh tế chung của TP.Hồ Chí Minh.

Nếu trước đây biển trong cấu trúc kinh tế của thành phố chủ yếu gắn với khu vực Cần Giờ thì hiện nay không gian ven biển đã mở rộng với hệ thống đô thị biển, khu du lịch và các trung tâm dịch vụ trải dài từ Vũng Tàu, Long Hải đến Hồ Tràm và Bình Châu.

Cần Giờ tiếp tục giữ vai trò không gian sinh thái ven biển với Khu Dự trữ sinh quyển thế giới được UNESCO công nhận. Sự hiện diện đồng thời của hệ sinh thái rừng ngập mặn, các khu du lịch biển, hệ thống cảng nước sâu và các trung tâm dịch vụ hàng hải tạo nên một cấu trúc kinh tế biển đa dạng hơn so với trước đây.

Ở góc độ phát triển vùng, ý nghĩa của việc mở rộng không gian biển không chỉ nằm ở việc gia tăng diện tích ven biển hay số lượng cảng biển. Điều quan trọng hơn là lần đầu tiên trong cùng một không gian phát triển đã hình thành chuỗi liên kết tương đối hoàn chỉnh từ sản xuất công nghiệp, logistics nội địa, dịch vụ thương mại đến cảng biển nước sâu và các hoạt động kinh tế biển.

Chuỗi liên kết này tạo điều kiện để các trung tâm sản xuất ở Bình Dương kết nối thuận lợi hơn với hệ thống cảng biển; đồng thời giúp các hoạt động logistics, dịch vụ hàng hải, thương mại quốc tế và du lịch biển có thêm dư địa phát triển trong một không gian kinh tế thống nhất.

Sau nhiều năm phát triển dựa trên các động lực công nghiệp, thương mại và dịch vụ đô thị, TP.Hồ Chí Minh đang có thêm một trục phát triển mới hướng ra biển. Sự kết nối giữa không gian sản xuất công nghiệp, hệ thống logistics và chuỗi cảng biển nước sâu đang bổ sung thêm những chức năng kinh tế mới cho “siêu đô thị” này trong quá trình liên kết vùng và hội nhập quốc tế.