Mạng xã hội đã trở thành một phần không thể thiếu trong đời sống của hàng tỷ người trên thế giới. Tuy nhiên, cùng với những lợi ích về kết nối và tiếp cận thông tin, các nền tảng số cũng đặt ra nhiều thách thức đối với trẻ em và thanh thiếu niên…

Một nghiên cứu mới theo dõi hơn 11.000 thanh thiếu niên trong vòng 5 năm đã phát hiện ra một xu hướng rõ ràng: những thanh thiếu niên "nghiện" mạng xã hội thường có nguy cơ gia tăng các triệu chứng của chứng rối loạn tăng động giảm chú ý (ADHD) vào năm tiếp theo.

Được công bố trên tạp chí JAMA Network Open, nghiên cứu chỉ ra rằng những tính năng như nút "thích" và thao tác cuộn vô tận tạo ra những phần thưởng xã hội liên tục rất khó cưỡng lại. Điều này hoàn toàn trùng khớp với các khuynh hướng của người mắc ADHD, như phản ứng mạnh mẽ hơn với các phần thưởng tức thời hoặc gặp khó khăn trong việc chờ đợi một phần thưởng lớn hơn ở tương lai.

NHIỀU QUỐC GIA ĐÃ HÀNH ĐỘNG

Gần một phần ba thanh thiếu niên châu Âu thừa nhận cảm thấy căng thẳng, buồn bã hoặc bị cô lập do tác động của mạng xã hội. Đây là kết quả nổi bật từ Báo cáo Eurobaromètre mới nhất do Ủy ban châu Âu công bố hồi tháng 6 vừa qua, làm dấy lên những lo ngại nghiêm trọng về sức khỏe tâm thần của thế hệ trẻ trong kỷ nguyên số.

Báo cáo chỉ ra những thanh thiếu niên bắt đầu dùng mạng xã hội trước 10 tuổi có thời gian sử dụng màn hình vào cuối tuần lên tới 7,5 giờ/ngày, cao hơn đáng kể so với mức 5,7 giờ của những người bắt đầu sau 14 tuổi. Chênh lệch gần 2 tiếng đồng hồ mỗi ngày này là bằng chứng định lượng cho thấy việc tiếp cận mạng xã hội từ sớm sẽ hình thành những thói quen khó thay đổi về lâu dài.

Bên cạnh đó, 45% thanh thiếu niên được khảo sát thừa nhận có xu hướng so sánh bản thân với người khác khi lướt mạng xã hội. Khoảng một phần tư cho biết đã từng gặp phải ngôn ngữ thù ghét - loại nội dung mà các thuật toán đôi khi không chủ ý phân phối, nhưng cũng thiếu năng lực hoặc động lực để lọc bỏ triệt để.

Trong bối cảnh đó, nhiều quốc gia trên toàn cầu đã chuyển từ việc khuyến nghị sang xây dựng các quy định mang tính bắt buộc nhằm hạn chế trẻ vị thành niên tiếp cận mạng xã hội, đồng thời yêu cầu các nền tảng công nghệ chịu trách nhiệm lớn hơn trong việc bảo vệ người dùng nhỏ tuổi.

Australia được xem là quốc gia tiên phong khi ban hành đạo luật cấm người dưới 16 tuổi tạo hoặc duy trì tài khoản trên các nền tảng như TikTok, Facebook, Instagram, Snapchat và X. Đạo luật được Quốc hội nước này thông qua cuối năm 2024 và chính thức có hiệu lực từ ngày 10/12/2025.

Điểm đáng chú ý của mô hình Australia là trách nhiệm không đặt lên trẻ em hay phụ huynh mà thuộc về các doanh nghiệp công nghệ. Nếu không triển khai các biện pháp xác minh độ tuổi hiệu quả, doanh nghiệp có thể phải đối mặt với khoản phạt lên tới hàng chục triệu USD. Chính phủ Australia cho rằng việc người dùng tự khai báo tuổi là chưa đủ để bảo vệ trẻ em trước những rủi ro trên môi trường số.

Sau Australia, nhiều quốc gia khác cũng nhanh chóng thúc đẩy các chính sách tương tự. Ngày 21/7, Pháp chính thức thông qua đạo luật cấm trẻ dưới 15 tuổi sử dụng mạng xã hội. Na Uy đã đề xuất nâng độ tuổi tối thiểu sử dụng mạng xã hội lên 16 tuổi và yêu cầu các nền tảng triển khai cơ chế xác minh độ tuổi bắt buộc.

Áo cũng đang hoàn thiện dự luật hạn chế trẻ dưới 14 tuổi sử dụng mạng xã hội, đồng thời nghiên cứu nâng ngưỡng tuổi lên 15 hoặc 16 trong giai đoạn tiếp theo. Tại Đan Mạch, chính phủ nhận được sự ủng hộ của nhiều đảng trong Quốc hội đối với kế hoạch cấm trẻ dưới 15 tuổi sử dụng mạng xã hội.

Tại châu Á, Indonesia trở thành quốc gia đầu tiên ở Đông Nam Á công bố lệnh cấm trẻ dưới 16 tuổi sử dụng các nền tảng có nguy cơ cao như TikTok, Facebook, Instagram, Threads, X, Bigo Live hay Roblox. Trong khi đó, Trung Quốc lựa chọn hướng tiếp cận khác khi triển khai "chế độ vị thành niên" trên thiết bị và ứng dụng, qua đó giới hạn thời gian sử dụng màn hình, nội dung được tiếp cận và một số tính năng tùy theo từng nhóm tuổi. 

VẤN ĐỀ CẤP THIẾT TẠI VIỆT NAM

Tại hội thảo “Mạng xã hội và sức khỏe tâm thần của trẻ em, thanh thiếu niên: Một vấn đề cấp thiết cần hành động”, PGS.TS Trần Thành Nam, Hiệu trưởng Trường Đại học Giáo dục, Đại học Quốc gia Hà Nội, thông tin: Việt Nam nằm trong nhóm 10 nước đông người dùng mạng xã hội nhất thế giới, với 78% dân số vào Internet và 73% dùng mạng xã hội. Phần lớn thuộc nhóm 15 - 34 tuổi.

Khảo sát 1.015 học sinh THCS và THPT ở ba miền cho thấy 90% dùng TikTok. Một khảo sát khác với 462 học sinh lớp 6 - 9 tại bốn trường THCS ở Hà Nội và Ninh Bình ghi nhận 42% lướt Facebook thường xuyên đến rất thường xuyên. Mạng xã hội ngốn 1/6 đến 1/4 quỹ thời gian mỗi ngày của học sinh. Đáng chú ý, 22% thừa nhận dùng hơn 6 tiếng một ngày.

Theo PGS. Nam, khi màn hình thay thế phần lớn tiếp xúc trực tiếp, trẻ mất dần cơ hội rèn kỹ năng xã hội. Một số em càng thấy căng thẳng mỗi lần phải trò chuyện ngoài đời. Nguy hiểm hơn cả là bắt nạt trực tuyến. Khác bắt nạt truyền thống, nội dung xúc phạm lan nhanh, lưu lại lâu và bám theo trẻ từ lớp học về tận nhà. Ngồi lâu trước màn hình còn cắt giảm vận động, phá giấc ngủ, nguy cơ béo phì.

Tại Việt Nam, Thủ tướng chính phủ đã phê duyệt Chương trình Bảo vệ và hỗ trợ trẻ em phát triển trên môi trường mạng giai đoạn 2026 - 2030. Hiện các bộ ngành đang dự thảo đề xuất không cho trẻ dưới 16 tuổi tự mở tài khoản; cha mẹ sẽ đứng tên, quản lý nội dung lẫn giờ giấc, còn tài khoản của trẻ dừng ở mức xem, không đăng bài hay bình luận…

Dù vậy, bà Lê Anh Lan, chuyên gia giáo dục UNICEF Việt Nam, lưu ý bảo vệ trẻ không đồng nghĩa cấm đoán hay tách các em khỏi thế giới số. Bà đề nghị cân bằng giữa quyền được bảo vệ khỏi rủi ro với quyền học tập, giải trí, tham gia và được lắng nghe.

TS. Nguyễn Thanh Vân, đại diện Sáng kiến Z&Alpha, nhìn nhận bằng chứng khoa học về tác động của mạng xã hội lên sức khỏe tâm thần vẫn cần soi xét thận trọng. Dù vậy, chính sách không thể chờ tranh luận khoa học ngã ngũ. Nhiều nước đã áp dụng "nguyên tắc phòng ngừa", chốt tuổi tối thiểu lập tài khoản ở mức 13 - 16, nhằm hạ rủi ro cho trẻ giữa giai đoạn não bộ và tâm lý còn mong manh.

Ông Dương Ngô Minh Nam, Phó vụ trưởng Vụ Khoa giáo - Văn xã, Văn phòng Chính phủ, nhấn mạnh việc hoàn thiện hành lang pháp lý là nhiệm vụ quan trọng. Những động thái từ phía chính phủ cho thấy yêu cầu bảo vệ trẻ trên môi trường số đang chuyển từ phản ứng với sự cố sang chủ động phòng ngừa dựa trên bằng chứng khoa học. "Trẻ em đang lớn lên trong hai thế giới: thế giới thực và thế giới số. Trách nhiệm của chúng ta là làm cho cả hai thế giới ấy đều an toàn", PGS. Nam nói.