Để tiếp tục giữ vững vị thế "top đầu" thế giới và không bị mắc kẹt trong bẫy gia công giá rẻ, ngành gỗ đang đứng trước yêu cầu cấp thiết: chủ động thiết kế, xây dựng thương hiệu, tuân thủ nghiêm ngặt các tiêu chuẩn xanh và thực hiện chiến lược đa dạng hóa thị trường...

Theo số liệu công bố tại Hội nghị giao ban xúc tiến thương mại tháng 10/2026 với chủ đề "Đa dạng hóa thị trường thúc đẩy xuất khẩu sản phẩm gỗ và nội thất của Việt Nam", ngành xuất khẩu gỗ và sản phẩm gỗ tiếp tục khẳng định vị trí trụ cột trong hoạt động thương mại của cả nước.

Năm 2025, xuất khẩu gỗ và sản phẩm gỗ của Việt Nam đạt khoảng 17,2 tỷ USD. 9 tháng năm 2026, giá trị xuất khẩu nhóm hàng này đạt 13,43 tỷ USD, tăng 7,3% so với cùng kỳ năm 2025. Việt Nam hiện đứng thứ hai thế giới về xuất khẩu đồ gỗ nội thất, chỉ sau Trung Quốc; sản phẩm gỗ Việt Nam đã có mặt tại 167 quốc gia và vùng lãnh thổ. Riêng nhóm sản phẩm chế biến sâu (đồ mộc nội ngoại thất), Việt Nam hiện đứng thứ hai thế giới. Đáng chú ý, cơ cấu xuất khẩu ngành gỗ khá cân bằng với 50% đến từ doanh nghiệp FDI và 50% đến từ doanh nghiệp thuần Việt.

THÁCH THỨC CHỒNG CHẤT

Dù đạt kim ngạch ấn tượng và luôn xuất siêu lớn (xuất siêu khoảng 14 tỷ USD mỗi năm), song xuất khẩu của ngành lại phụ thuộc lớn vào thị trường Hoa Kỳ. Ông Ngô Sỹ Hoài, Phó Chủ tịch kiêm Tổng Thư ký Hiệp hội Gỗ và Lâm sản Việt Nam (VIFOREST), bày tỏ lo ngại khi ngành gỗ bị phụ thuộc quá nhiều vào một thị trường chính, với kim ngạch xuất khẩu sang Hoa Kỳ chiếm trên 50%.

“Việc “bỏ trứng nhiều vào một giỏ” khiến chúng ta gặp khó khăn trước các hàng rào thuế quan khắt khe từ phía Hoa Kỳ (như thuế 232, các điều khoản 301)", ông Hoài nhấn mạnh đồng thời cho biết các cơ quan thương mại Hoa Kỳ liên tục soi xét vấn đề chuyển tải, gian lận xuất xứ, dù các đoàn kiểm tra bất ngờ từ nước này thời gian qua chưa phát hiện bằng chứng vi phạm của doanh nghiệp Việt Nam.

Cùng với đó là áp lực tiêu chuẩn xanh, truy xuất nguồn gốc và chi phí logistics. Đồ gỗ là mặt hàng cồng kềnh nên biến động vận tải logistics gây tổn thất lớn. Đồng thời, các thị trường nhập khẩu khắt khe liên tục giăng ra những "hàng rào" kỹ thuật nghiêm ngặt nhằm chống mất rừng và suy thoái rừng. Điển hình là quy định EUDR của Liên minh Châu Âu (áp dụng từ cuối năm 2026 đối với doanh nghiệp lớn và giữa năm 2027 đối với doanh nghiệp nhỏ) hay Đạo luật ngăn chặn gỗ khai thác bất hợp pháp sửa đổi của Úc áp dụng từ tháng 3/2025.

Đặc biệt, điểm yếu lớn nhất của ngành gỗ hiện nay được ông Hoài ví như tình trạng "áo gấm đi đêm". Chúng ta đã ở trong tình trạng gia công (OEM) theo mẫu mã, đơn hàng của nước ngoài quá lâu. Doanh nghiệp chủ yếu khai thác hai lợi thế so sánh là nhân công giá rẻ và nguyên liệu đầu vào giá thấp. Tuy nhiên, những lợi thế đang dần bị triệt tiêu.

"Hàng triệu gia đình tại Hoa Kỳ hay Châu Âu sử dụng đồ gỗ Made in Vietnam, nhưng sản phẩm lại gắn nhãn mác của các nhà nhập khẩu nước ngoài. Chúng ta làm nhiều nhưng hưởng ít, khâu thiết kế, phân phối và thương hiệu – những khâu mang lại giá trị cao nhất – lại là khâu yếu nhất”, ông Hoài quan ngại.

BẢN ĐỒ CƠ HỘI TỪ CÁC THỊ TRƯỜNG NGÁCH VÀ THỊ TRƯỜNG TIỀM NĂNG

Trong bối cảnh thị trường truyền thống như Hoa Kỳ gặp nhiều rào cản, các Thương vụ Việt Nam tại nước ngoài đã phác thảo những cơ hội giao thương đầy hứa hẹn tại các địa bàn trọng điểm.

Bà Võ Thị Ngọc Diệp, Tham tán thương mại Việt Nam tại Hà Lan, cho biết 9 tháng đầu năm 2026, xuất khẩu gỗ và sản phẩm gỗ sang thị trường này đạt 138 triệu USD, tăng tới 86% so với cùng kỳ 2025. Đây là thị trường nhập khẩu lớn thứ 4 Châu Âu về trang trí nội thất. Xu hướng tiêu dùng tại đây ưu tiên thiết kế đơn giản, đa năng, tiết kiệm diện tích, có nguồn gốc hợp pháp và vật liệu bền vững. Chìa khóa cạnh tranh không nằm ở giá rẻ mà nằm ở phân khúc trung - cao cấp có thiết kế riêng.

Với thị trường Tây Ban Nha, ông Lưu Vạn Khang, Tham tán Thương mại Việt Nam tại Tây Ban Nha, thông tin 7 tháng đầu năm 2026, Tây Ban Nha nhập khẩu gỗ và sản phẩm gỗ từ Việt Nam đạt 9,38 triệu USD, tăng 138% so với cùng kỳ 2025 và gấp 5 lần so với năm 2024. Thị trường có nhu cầu cao về nội thất gia đình, ngoài trời kết hợp mây tre tự nhiên và phân khúc dự án (khách sạn, nhà hàng).

Bà Trần Thị Thanh Mỹ, Trưởng đại diện Thương vụ Việt Nam tại Úc, cũng cho hay, 9 tháng đầu năm 2026, xuất khẩu gỗ sang thị trường này đạt 125,4 triệu USD (tăng trên 7%). Dự báo nhu cầu dài hạn về gỗ xây dựng tại Úc có thể tăng đến 50% từ nay đến năm 2050. Đồ gỗ nội thất (bàn, ghế, tủ, giường) và ván ép công nghiệp là những nhóm mặt hàng cốt lõi có dư địa lớn. Đây là thị trường tiềm năng và là cơ hội cho ngành gỗ, nội thất Việt Nam mở rộng thị phần.

Tương tự, ông Bùi Trung Thướng, Trưởng Thương vụ Việt Nam tại Ấn Độ, chia sẻ quy mô thị trường nội thất Ấn Độ đạt 22 tỷ USD và dự kiến lên 30 - 40 tỷ USD. Dù áp dụng thuế và chứng nhận kỹ thuật do Cục Tiêu chuẩn Ấn Độ (BIS) cấp khá phức tạp, song tầng lớp trung lưu và thượng lưu gia tăng nhanh chóng đang mở ra cơ hội lớn cho các sản phẩm gỗ trung và cao cấp của Việt Nam.

Đáng quan tâm, thị trường Anh nhờ Hiệp định UKVFTA, đến mùng 1/1/2027 có tới 99,2% sản phẩm gỗ Việt Nam được miễn thuế, tạo lợi thế cạnh tranh vượt trội.

THAY ĐỔI PHƯƠNG THỨC XÚC TIẾN THƯƠNG MẠI

Để đưa ngành chế biến gỗ vượt qua thách thức, ông Hoài cho rằng doanh nghiệp ngành gỗ cần nhanh chóng chuyển từ gia công thuần túy sang tự thiết kế, phát triển sản phẩm (ODM), ứng dụng công nghệ AI và kỹ thuật hiện đại. Mục tiêu đến năm 2030 là đưa sản phẩm Made in Vietnam xuất khẩu ra thế giới không chỉ có chất lượng tốt, giá cả hợp lý mà còn mang thương hiệu Việt, thiết kế Việt và chứa đựng văn hóa, "hồn Việt".

Mặt khác, chuẩn hóa nguồn nguyên liệu bền vững và xanh hóa chuỗi cung ứng. Phát triển rừng trồng gỗ lớn (cây keo, gỗ cao su tái canh), bảo đảm 100% nguồn nguyên liệu hợp pháp và có thể truy xuất nguồn gốc rõ ràng. Sự chuẩn bị chủ động đối với các tiêu chuẩn quốc tế như EUDR, chứng nhận FSC/PEFC hay tiêu chuẩn xông hơi khử trùng ASIS 15 (tại Úc) sẽ là "tấm hộ chiếu" bắt buộc để hàng gỗ Việt tự tin tiến vào các thị trường khó tính.

Đồng thời đa dạng hóa thị trường và thay đổi phương thức xúc tiến thương mại. Thực hiện hiệu quả Chương trình "Go Global" giai đoạn 2026 - 2030. Bên cạnh việc duy trì thị phần tại Hoa Kỳ, doanh nghiệp cần tích cực khai phá các thị trường tiềm năng như Trung Đông, Ấn Độ, Úc, Anh và các nước EU.

Thay vì tham gia hội chợ riêng lẻ, ông Lưu Vạn Khang (Thương vụ Tây Ban Nha) đề xuất mô hình "Khu không gian Việt Nam" tập trung tại các hội chợ quốc tế. Đồng thời, chuyển từ việc "đưa doanh nghiệp đi hội chợ chào hàng" sang phương thức "Xúc tiến theo nhu cầu người mua", lập bản đồ người mua, kết nối B2B đúng đối tác, theo dõi, hỗ trợ giao dịch sau hội chợ.

Đặc biệt, kế hoạch hành động 90 ngày sắp tới sẽ tập trung lựa chọn 5-7 thị trường ưu tiên, phát hành cảnh báo thương mại chuyên sâu và xây dựng bộ hồ sơ số ngành gỗ Việt Nam để quảng bá tới các đối tác quốc tế.