Đồng bằng sông Cửu Long- vùng sản xuất nông nghiệp trọng điểm của cả nước- đang bước vào cao điểm mùa khô 2025 - 2026 với nhiều dấu hiệu đáng lo ngại về xâm nhập mặn. Dù được dự báo mức độ không khốc liệt như các năm cực đoan trước đây, nhưng thực tế cho thấy xu hướng mặn đến sớm, lấn sâu và kéo dài đang gia tăng, đặt ra thách thức lớn với an ninh nguồn nước và sinh kế của hàng triệu người dân...

Theo dự báo của Trung tâm Dự báo Khí tượng thủy văn Quốc gia, mùa khô năm 2025 - 2026 có diễn biến xâm nhập mặn tương đương mùa khô trước, nhưng vẫn ở mức cao hơn trung bình nhiều năm.

XÂM NHẬP MẶN BIẾN ĐỘNG THEO TRIỀU CƯỜNG

Đáng chú ý, mặn không chỉ xuất hiện sớm mà còn biến động mạnh theo từng đợt triều cường. Trong các đợt cao điểm cuối tháng 3 và dự báo trong tháng 4/2026, ranh mặn 4‰ tại nhiều cửa sông chính có thể xâm nhập sâu từ 40 - 55 km, thậm chí có nơi lên tới 60 - 70 km, ảnh hưởng trực tiếp đến khả năng lấy nước ngọt phục vụ sản xuất và sinh hoạt.

Diễn biến này cho thấy, dù không phải năm hạn mặn lịch sử nhưng nguy cơ thiếu nước ngọt vẫn hiện hữu. Tại nhiều địa phương ven biển, đặc biệt là khu vực cuối nguồn, tình trạng thiếu nước sinh hoạt cục bộ vẫn có thể xảy ra khi mặn lên cao kéo dài. Một số hệ thống thủy lợi lớn như Gò Công tỉnh Tiền Giang cũ, nay là Đồng Tháp), Nam Măng Thít hay Long Phú - Tiếp Nhật (tỉnh Vĩnh Long) đứng trước nguy cơ không bảo đảm nguồn nước ổn định trong những thời điểm đỉnh mặn.

Không chỉ ảnh hưởng đến sinh hoạt, xâm nhập mặn còn tác động trực tiếp đến sản xuất nông nghiệp vốn là trụ cột kinh tế của toàn vùng. Khi nước mặn xâm nhập sâu vào nội đồng, việc lấy nước tưới cho lúa, cây ăn trái và nuôi trồng thủy sản gặp nhiều khó khăn. Nhiều địa phương buộc phải điều chỉnh lịch thời vụ, chuyển đổi cơ cấu cây trồng hoặc tạm ngừng sản xuất ở một số khu vực để tránh thiệt hại.

Bên cạnh đó, biến đổi khí hậu đang làm gia tăng các hiện tượng cực đoan như nắng nóng kéo dài, lượng mưa giảm và mực nước biển dâng. Các yếu tố này không chỉ khiến xâm nhập mặn diễn ra thường xuyên hơn mà còn khó dự báo hơn. Đặc biệt, sự kết hợp giữa triều cường và dòng chảy suy giảm trong cùng một thời điểm có thể khiến mặn tăng đột biến, vượt ngoài kịch bản dự báo thông thường.

KHAI THÁC NƯỚC NGẦM: “THỦ PHẠM” CON NGƯỜI

Ngoài yếu tố tự nhiên, các tác động từ con người cũng góp phần làm trầm trọng thêm tình trạng này. Việc khai thác nước ngầm quá mức trong nhiều năm qua đã dẫn đến sụt lún đất tại nhiều khu vực, làm gia tăng nguy cơ xâm nhập mặn.

Để khắc phục tình trạng trên, các chuyên gia khuyến nghị cần từng bước giảm khai thác nước ngầm, chuyển sang sử dụng nước mặt và phát triển các hệ thống cấp nước tập trung nhằm bảo đảm an ninh nguồn nước lâu dài.

Trước nguy cơ xâm nhập mặn gia tăng, Chính phủ và các địa phương đã chủ động triển khai nhiều giải pháp ứng phó. Các công trình thủy lợi kiểm soát mặn – giữ ngọt tiếp tục được vận hành linh hoạt nhằm bảo vệ sản xuất và cung cấp nước sinh hoạt cho người dân. Đồng thời, công tác dự báo, cảnh báo cũng được tăng cường, giúp người dân và chính quyền chủ động hơn trong việc điều chỉnh kế hoạch sản xuất.

Bên cạnh các giải pháp công trình, nhiều địa phương đã đẩy mạnh các biện pháp phi công trình như chuyển đổi cơ cấu sản xuất phù hợp với điều kiện nước mặn, lợ; nâng cao ý thức sử dụng nước tiết kiệm; tích trữ nước ngọt trong mùa mưa. Một số mô hình thích ứng như nuôi trồng thủy sản nước lợ, trồng cây chịu mặn bước đầu mang lại hiệu quả, góp phần giảm thiểu thiệt hại do xâm nhập mặn gây ra.

Về lâu dài, các chuyên gia cho rằng đồng bằng sông Cửu Long cần chuyển đổi mạnh mẽ tư duy phát triển theo hướng “sống chung với mặn”. Thay vì chỉ tập trung chống mặn, cần coi đây là một yếu tố tự nhiên để thích ứng và khai thác hợp lý. Việc tăng cường hợp tác quốc tế trong quản lý nguồn nước sông Mekong cũng là yếu tố quan trọng nhằm đảm bảo sự phát triển bền vững của toàn vùng.

Xâm nhập mặn ở vùng châu thổ này không còn là hiện tượng bất thường, mà đang dần trở thành thách thức thường trực trong bối cảnh biến đổi khí hậu. Vì vậy, nếu không có các giải pháp đồng bộ và lâu dài, nguy cơ thiếu nước, suy giảm sản xuất và ảnh hưởng đến sinh kế của hàng chục triệu người dân sẽ ngày càng rõ rệt. Ngược lại, nếu chủ động thích ứng, vùng đất “chín rồng” vẫn có thể tìm được hướng đi bền vững trong điều kiện tự nhiên đang thay đổi nhanh chóng.