Đông Hoản, thành phố công nghiệp từng góp phần tạo nên danh xưng “công xưởng thế giới” của Trung Quốc, nay lại chứng kiến làn sóng nhà máy đóng cửa và tình trạng lao động mất việc gia tăng...

Trong bối cảnh Trung Quốc bước vào giai đoạn chuyển đổi kinh tế sâu rộng, những trung tâm sản xuất, các ngành công nghiệp truyền thống, từng là trụ cột tăng trưởng của nước này, lại đang mất dần vị thế. Ngược lại, các lĩnh vực mới, đặc biệt là công nghệ, đang nổi lên như động lực tăng trưởng thay thế, tờ South Morning China đưa tin. 

Đông Hoản, thành phố hơn 10,5 triệu dân thuộc tỉnh Quảng Đông, miền Nam Trung Quốc, nơi từng là mắt xích quan trọng trong kỳ tích xuất khẩu suốt từ thập niên 1980 của Trung Quốc, góp phần mang về cho nước này danh xưng “công xưởng của thế giới”, là một ví dụ điển hình về tác động từ cuộc chuyển mình của kinh tế Trung Quốc. 

So với hai năm trước, giá thuê nhà xưởng công nghiệp ở Đông Hoản đã giảm khoảng 30%. Tỷ lệ bỏ trống tăng nhanh, do nhiều cơ sở phải thu hẹp quy mô hoặc dịch chuyển sang địa điểm khác

Ông Lawrence Wong, một chủ nhà máy tại Đông Hoản.

Theo số liệu từ chính quyền địa phương, thị trấn Đạo Giao (Đông Hoản) hiện có hơn 500 ha nhà xưởng bị bỏ trống. Song thực tế, tình trạng dư thừa bất động sản công nghiệp không chỉ diễn ra cục bộ, mà đã lan rộng ra toàn bộ 30 thị trấn của Đông Hoản, cho thấy áp lực ngày càng lớn đối với mô hình sản xuất truyền thống của thành phố.

Dù vậy, trên các báo cáo, bức tranh kinh tế của Đông Hoản vẫn giữ gam màu tích cực. Năm 2025, tổng sản phẩm trên địa bàn (GDP) của thành phố tăng 4% so với cùng kỳ, chỉ thấp hơn đôi chút so với mức bình quân cả nước. Xuất khẩu cũng ghi nhận mức tăng 9,1%, đạt hơn 970,7 tỷ nhân dân tệ (tương đương khoảng 141 tỷ USD).

NHƯNG ĐẰNG SAU LÀ THỰC TẾ ẢM ĐẠM 

Hiện nay, nhịp tăng trưởng của Đông Hoản không còn lan tỏa đồng đều, không phải mọi doanh nghiệp hay người lao động đều còn tìm được vị trí trong guồng vận hành mới của nền kinh tế.

Tại nhiều khu công nghiệp của thành phố này, không khó để bắt gặp những dãy nhà xưởng bỏ không, bảng cho thuê treo dày đặc, trong khi giá thuê liên tục đi xuống.

“So với hai năm trước, giá thuê nhà xưởng công nghiệp ở Đông Hoản đã giảm khoảng 30%. Tỷ lệ bỏ trống tăng nhanh, do nhiều cơ sở phải thu hẹp quy mô hoặc dịch chuyển sang địa điểm khác”, ông Lawrence Wong, một chủ nhà máy tại Đông Hoản, chia sẻ.

Căng thẳng thương mại giữa Trung Quốc và Mỹ tiếp tục bào mòn biên lợi nhuận của các doanh nghiệp xuất khẩu Trung Quốc nói chung và Đông Hoản nói riêng, đặc biệt trong những ngành thâm dụng lao động như dệt may, đồ chơi hay gia công hàng tiêu dùng.

Trước áp lực thuế quan và chi phí gia tăng, nhiều doanh nghiệp đã buộc phải dịch chuyển sản xuất sang các quốc gia thứ ba nhằm duy trì hoạt động, kể cả khi chi phí bất động sản nhà xưởng tại nước này cao hơn tại Đông Hoản.

Tháng 6/2025, tập đoàn công nghệ Celestica (Canada) đã chấm dứt hoạt động tại Đông Hoản sau 21 năm, với lý do áp lực từ chuỗi cung ứng toàn cầu. Đến tháng 10, Kinpo Electronics (Đài Loan) cũng chuyển toàn bộ dây chuyền sản xuất sang Thái Lan.

Song song đó, làn sóng công nghệ mới cũng đang tái định hình sâu sắc ngành sản xuất. Sự phát triển nhanh chóng của trí tuệ nhân tạo, robot và các công nghệ tiên tiến khác khiến không ít mô hình kinh doanh truyền thống trở nên lạc hậu.

Các khái niệm như robot, thiết bị thông minh hay công nghệ năng lượng sạch ngày càng xuất hiện dày đặc trong định hướng chính sách của Đông Hoản. 

Một số doanh nghiệp bắt đầu thử sức với những lĩnh vực tiên tiến hơn. Trong khi đó, các doanh nghiệp truyền thống, chẳng hạn như sản xuất đồ chơi cũng tìm cách xây dựng thương hiệu riêng, theo mô hình của Pop Mart – doanh nghiệp đứng sau dòng sản phẩm Labubu.

Trong bối cảnh các nhà sản xuất phải xoay xở giữa môi trường thương mại nhiều bất định, công nhân tại Đông Hoản càng khó tìm được việc làm ổn định với mức thu nhập đủ sống, South China Morning thông tin. 

Theo đó, thu nhập của người lao động đã gần như “đứng im” trong suốt 5 năm qua, thậm chí còn giảm đi. Việc làm trong các ngành sản xuất giá trị thấp cũng suy giảm trên diện rộng, khi doanh nghiệp đẩy mạnh tự động hóa và gia tăng đầu tư vốn. 

Tính đến cuối năm 2024, Trung Quốc đã lắp đặt hơn 2 triệu robot công nghiệp. Con số cho thấy tốc độ thay thế lao động thủ công của nước này đang diễn ra nhanh đến mức nào.

TỪNG ĐỨNG DẬY SAU NHỮNG KHỦNG HOẢNG

Thực tế, đây không phải lần đầu Đông Hoản đứng trước những thách thức. Là một trong những đô thị sớm tham gia sâu vào chuỗi cung ứng toàn cầu, thành phố này đã nhiều lần trải qua những thăng trầm biến động thương mại và sản xuất thế giới.

Đông Hoản đang đối mặt với những thách thức phức tạp hơn các giai đoạn trước: sức hút đối với dòng vốn và nhân lực suy giảm; vai trò “cửa ngõ” ra thị trường toàn cầu không còn giữ vị thế độc tôn; trong khi nhiều đô thị khác đã vươn lên dẫn dắt các ngành công nghệ cao.

Trong thập niên 1990 và 2000, Đông Hoản từng là công xưởng của các sản phẩm “Made in China”, với các nhà máy sản xuất đủ loại hàng hóa từ giày dép đến đồ chơi nhựa cho các thương hiệu toàn cầu.

Tuy nhiên, sau cuộc khủng hoảng tài chính năm 2008, đơn hàng quốc tế sụt giảm mạnh, đã kéo theo đà tăng trưởng của thành phố chững lại rõ rệt, từ mức 18,1% năm 2007 xuống chỉ còn 5,3% vào năm 2009.

Áp lực không dừng lại ở đó. Trong nhiều năm tiếp theo, kinh tế địa phương tiếp tục đối mặt với khó khăn, buộc hàng loạt doanh nghiệp trong các ngành thâm dụng lao động phải đóng cửa hoặc dịch chuyển sang các thị trường có chi phí thấp hơn.

Khi cơ hội việc làm tại chỗ ngày càng khan hiếm, những hệ lụy xã hội cũng dần bộc lộ. Từng có thời điểm, hoạt động mại dâm tại Đông Hoản có tới hơn 200.000 người tham gia, dù không có số liệu chính thức. Năm 2014, chính quyền địa phương đã phải triển khai chiến dịch truy quét quy mô lớn nhằm kiểm soát tình trạng này.

Dẫu vậy, Đông Hoản không phải chưa từng đứng dậy sau khủng hoảng. Từ giữa những năm 2010, thành phố này đã vươn lên như một trung tâm sản xuất điện thoại thông minh và thiết bị tự động hóa, trong bối cảnh các nhà máy Trung Quốc đẩy mạnh tích hợp công nghệ. Sau đó, làn sóng nhu cầu hàng hóa toàn cầu tăng cao trong đại dịch Covid-19 tiếp tục mang lại cú hích đáng kể cho kinh tế địa phương.

KẾT QUẢ CÓ LẶP LẠI? 

Nhưng lần này, theo các nhà quan sát, bài toán dường như khó hơn. Đông Hoản đang đối mặt với những thách thức phức tạp hơn các giai đoạn trước: sức hút đối với dòng vốn và nhân lực suy giảm; vai trò “cửa ngõ” ra thị trường toàn cầu không còn giữ vị thế độc tôn; trong khi nhiều đô thị khác đã vươn lên dẫn dắt các ngành công nghệ cao.

Cùng lúc, nguồn thu ngân sách địa phương bị siết lại trong bối cảnh thị trường bất động sản Trung Quốc suy yếu – yếu tố tác động đặc biệt mạnh tới tỉnh Quảng Đông. 

Giờ đây tôi sẵn sàng nhận cả những đơn hàng lỗ tới 5%, miễn là nhà máy vẫn duy trì được hoạt động. Chỉ cần trụ được qua giai đoạn này, chúng tôi còn cơ hội chờ đến khi kinh tế phục hồi.

Ông Steve Huang, người điều hành một nhà máy sản xuất tại Đông Hoản

“Đông Hoản vẫn quan trọng, nhưng không còn ở vị trí trung tâm. Hiện nay, thành phố chủ yếu đóng vai trò là một mắt xích sản xuất trung gian trong chuỗi cung ứng: không thể thiếu với sản xuất toàn cầu, nhưng khó trở thành động lực đổi mới thực sự”, ông David Wong, giảng viên Đại học Hang Seng (Hồng Kông), nhận định. 

Ngay cả những doanh nghiệp tiêu biểu của Đông Hoản cũng đã cảm nhận rõ áp lực. 

Topstar Technology, công ty chuyên sản xuất cảm biến, robot công nghiệp và thiết bị tự động hóa, từng được xem là biểu tượng cho tham vọng “sản xuất thông minh” của thành phố, cũng đang thử sức ở những lĩnh vực tiên tiến hơn, như robot tích hợp trí tuệ nhân tạo, với kỳ vọng đón đầu làn sóng tự động hóa thế hệ mới.

Tuy nhiên, quá trình chuyển đổi không diễn ra suôn sẻ. Năm 2024, Topstar đã lần đầu tiên ghi nhận thua lỗ kể từ khi niêm yết năm 2017. Doanh nghiệp cho biết khoản lỗ này xuất phát từ quá trình tái cấu trúc. 

Không riêng Topstar, nhiều doanh nghiệp tại Đông Hoản cũng rơi vào thế lưỡng nan tương tự: mô hình cũ dần mất hiệu quả, trong khi mô hình mới chưa kịp tạo ra nguồn thu ổn định.

Trong bối cảnh đó, lựa chọn của không ít chủ doanh nghiệp tại đây là kiên trì cầm cự. Steve Huang, người điều hành một nhà máy sản xuất tại đây, cho biết ông đã liên tục đầu tư vào tự động hóa và mở rộng tệp khách hàng quốc tế trong vài năm qua.

“Giờ đây tôi sẵn sàng nhận cả những đơn hàng lỗ tới 5%, miễn là nhà máy vẫn duy trì được hoạt động. Chỉ cần trụ được qua giai đoạn này, chúng tôi còn cơ hội chờ đến khi kinh tế phục hồi”, ông nói.