Trong tiến trình chuyển dịch năng lượng, dầu khí Việt Nam đang đứng trước một bước ngoặt lớn: giá trị của ngành không còn chỉ được đo bằng sản lượng dầu, khí khai thác được từ lòng biển, mà ngày càng nằm ở năng lực khảo sát, thiết kế, chế tạo, lắp đặt, vận hành, bảo dưỡng, logistics, quản trị an toàn và làm chủ các công trình ngoài khơi. Nếu được nhìn nhận như một nền tảng công nghiệp và công nghệ, những năng lực được tích lũy qua nhiều thập kỷ có thể trở thành bệ phóng để Việt Nam bước vào các chuỗi giá trị mới.

Dầu khí là một trong số ít ngành công nghiệp của Việt Nam đã hình thành được một hệ sinh thái tương đối hoàn chỉnh từ thăm dò, khai thác, thu gom, xử lý, vận chuyển, chế biến đến dịch vụ kỹ thuật, cơ khí chế tạo và hậu cần ngoài khơi. Qua nhiều thế hệ công trình, ngành dầu khí đã tạo ra không chỉ những mỏ dầu, mỏ khí mà còn tạo dựng một lớp tài sản vô hình có giá trị rất lớn là: đội ngũ kỹ sư, công nhân kỹ thuật, chuyên gia quản lý dự án; năng lực thiết kế và thi công công trình biển; hệ thống căn cứ cảng, bãi chế tạo, tàu dịch vụ; kinh nghiệm vận hành các công trình trong điều kiện biển phức tạp; mạng lưới doanh nghiệp và đối tác quốc tế. Đó chính là “phần vốn” đặc biệt của ngành dầu khí trong nền kinh tế biển Việt Nam ngày nay.

Trữ lượng dầu mỏ Việt Nam khoảng 4,4 tỷ thùng, xếp thứ 28 trong số 52 quốc gia có trữ lượng dầu mỏ xác minh trên thế giới và đứng đầu khu vực Đông Nam Á. Trữ lượng khí đã xác minh của Việt Nam đạt khoảng 0,6 nghìn tỷ m3, đứng thứ ba trong khu vực. Kể từ khi tấn dầu thô đầu tiên được khai thác năm 1986, tính đến cuối năm 2025, ngành dầu khí Việt Nam đã khai thác được 450 triệu tấn dầu thô và 193 tỷ m3 khí (Hình 1).

Hoạt động dầu khí bao phủ hầu hết thềm lục địa và vùng đặc quyền kinh tế 200 hải lý của Việt Nam. Không những bảo đảm an ninh năng lượng quốc gia, đóng góp quan trọng cho ngân sách Nhà nước, mà ngành dầu khí còn có những đóng góp quan trọng trong việc khẳng định chủ quyền, quyền chủ quyền và quyền tài phán của Việt Nam trên Biển Đông.

Trong bối cảnh nhu cầu năng lượng tiếp tục tăng nhanh, quá trình chuyển dịch năng lượng diễn ra mạnh mẽ và yêu cầu giảm phát thải ngày càng cao, bài toán đặt ra không phải là lựa chọn đơn giản giữa dầu khí và năng lượng tái tạo. Vấn đề quan trọng hơn là làm thế nào để bảo đảm an ninh năng lượng trong giai đoạn chuyển tiếp, đồng thời, tận dụng được năng lực công nghiệp dầu khí để xây dựng các ngành năng lượng và công nghiệp biển của tương lai. Giá trị chiến lược của dầu khí Việt Nam không chỉ nằm ở tài nguyên có thể khai thác, mà còn ở hệ thống năng lực công nghệ, kỹ thuật và dịch vụ ngoài khơi có thể chuyển hóa cho nền kinh tế biển mới.

DẦU KHÍ TRƯỚC YÊU CẦU AN NINH VÀ CHUYỂN DỊCH NĂNG LƯỢNG

Chuyển dịch năng lượng đang làm thay đổi căn bản cấu trúc của hệ thống năng lượng toàn cầu. Năng lượng tái tạo phát triển nhanh, điện khí, lưu trữ, hydro, amoniac, công nghệ thu giữ và lưu trữ carbon, điện gió ngoài khơi và nhiều công nghệ mới đang mở ra một hệ sinh thái năng lượng khác biệt với mô hình truyền thống. Đối với Việt Nam, yêu cầu chuyển dịch năng lượng càng phải đặt trong mối quan hệ với một nền kinh tế đang phát triển nhanh, nhu cầu điện tăng cao, quá trình công nghiệp hóa tiếp tục mở rộng và yêu cầu bảo đảm cung ứng năng lượng ổn định ngày càng lớn.

Quy hoạch điện VIII điều chỉnh được phê duyệt năm 2025 đặt mục tiêu đáp ứng nhu cầu điện cho nền kinh tế với tốc độ tăng trưởng khoảng 10%/năm trong giai đoạn 2026-2030. Theo quy hoạch, điện thương phẩm đến năm 2030 dự kiến đạt khoảng 500,4-557,8 tỷ kWh; đến năm 2050 khoảng 1.237,7-1.375,1 tỷ kWh. Điều đó cho thấy quy mô hệ thống năng lượng của Việt Nam trong vài thập kỷ tới sẽ tiếp tục mở rộng rất mạnh.

Trong cấu trúc đó, dầu khí vẫn giữ một vai trò nhất định. Khí tự nhiên, điện khí và LNG có thể đóng vai trò là nguồn điện linh hoạt, hỗ trợ hệ thống khi tỷ trọng năng lượng tái tạo tăng cao. Dầu khí cũng là nguyên liệu đầu vào của nhiều ngành công nghiệp, hóa dầu, vật liệu, giao thông và sản xuất. Vì vậy, chuyển dịch năng lượng không đồng nghĩa với việc giá trị của dầu khí biến mất ngay lập tức.

Việt Nam: Khát vọng quốc gia biển mạnh

Đọc thêm

Vấn đề là vai trò của dầu khí phải thay đổi. Nếu trước đây mục tiêu trọng tâm là gia tăng sản lượng khai thác, thì trong giai đoạn mới, hiệu quả đầu tư, hiệu suất khai thác, an toàn, giảm phát thải methane, giảm đốt bỏ khí, tối ưu tiêu thụ năng lượng và giảm phát thải trong toàn chuỗi phải trở thành những tiêu chí ngày càng quan trọng. Tài nguyên dầu khí vì thế cần được khai thác theo hướng “giá trị cao hơn, phát thải thấp hơn, hiệu quả hơn”. Đây cũng là hướng chuyển từ tư duy “khai thác tài nguyên” sang “quản trị tài sản năng lượng”.

Điều này càng quan trọng trong bối cảnh nguồn tài nguyên dễ khai thác ngày càng giảm, các mỏ mới có thể nằm xa bờ hơn, điều kiện địa chất phức tạp hơn và chi phí phát triển cao hơn. Những mỏ nhỏ, mỏ cận biên nếu không có cơ chế đủ linh hoạt có thể trở nên khó triển khai về mặt kinh tế, dù vẫn có ý nghĩa đối với an ninh năng lượng.

Do đó, chính sách dầu khí trong giai đoạn mới cần hướng tới hai mục tiêu tưởng như khác nhau nhưng thực chất bổ trợ cho nhau là: khai thác hợp lý phần tài nguyên còn có giá trị kinh tế và đồng thời bảo toàn, nâng cấp năng lực công nghiệp để phục vụ các ngành năng lượng mới.

Một trong những thành tựu đáng chú ý nhất của ngành dầu khí Việt Nam là hình thành được năng lực làm chủ ngày càng nhiều công đoạn của chuỗi công trình ngoài khơi.

NĂNG LỰC NGOÀI KHƠI: “TÀI SẢN VÔ HÌNH” CỦA NGÀNH DẦU KHÍ

Qua nhiều thập kỷ hoạt động trên thềm lục địa Việt Nam, liên doanh Vietsovpetro đã hình thành đội ngũ khoảng 8.000 cán bộ, kỹ sư và lao động có trình độ, kinh nghiệm quốc tế, có khả năng thực hiện chuỗi công việc từ giải đoán địa chấn, khoan thăm dò, phát triển mỏ, tới thiết kế, chế tạo, lắp đặt công trình biển và khai thác dầu khí.

Một ví dụ khác là năng lực của Tổng Công ty cổ phần Dịch vụ Kỹ thuật Dầu khí Việt Nam (PTSC) trong lĩnh vực EPC/EPCIC. Doanh nghiệp này đã phát triển hệ thống dịch vụ từ thiết kế, mua sắm, chế tạo, xây dựng, vận chuyển, lắp đặt đến đấu nối, chạy thử các công trình dầu khí ngoài khơi; đồng thời tham gia sở hữu và vận hành các hệ thống FSO/FPSO.

Điều đáng chú ý là năng lực đó đang bắt đầu được chuyển sang thị trường quốc tế. Năm 2025, PTSC có doanh thu hợp nhất 33.790 tỷ đồng và lợi nhuận trước thuế 2.205 tỷ đồng; hoàn thành và bàn giao 42 công trình năng lượng với tổng khối lượng chế tạo trên 107.000 tấn, trong đó nhiều công trình phục vụ các thị trường xuất khẩu.

Nếu đặt trong bối cảnh chuyển dịch năng lượng, đây là một bước chuyển rất quan trọng: doanh nghiệp dầu khí Việt Nam không còn chỉ cung cấp dịch vụ cho thị trường dầu khí trong nước mà đang từng bước trở thành nhà cung cấp công trình và dịch vụ cho chuỗi năng lượng ngoài khơi quốc tế.

Điểm đáng chú ý là Luật Dầu khí năm 2026 đã làm rõ hơn vai trò của Petrovietnam trong hệ sinh thái năng lượng quốc gia, đã tạo điều kiện để Petrovietnam chủ động hơn trong quản trị tài sản, phát triển chuỗi giá trị và chuyển đổi năng lực công nghiệp. Đây là yếu tố quan trọng để Petrovietnam chuyển từ một tập đoàn chủ yếu khai thác dầu khí thành một tập đoàn công nghiệp - năng lượng có năng lực hoạt động trong nhiều không gian và chuỗi giá trị mới.

GIÁ TRỊ LỚN NHẤT CỦA DẦU KHÍ CÓ THỂ NẰM Ở NĂNG LỰC LÀM CHỦ BIỂN

Nhìn rộng hơn, câu chuyện dầu khí trong chiến lược quốc gia biển mạnh không nên dừng ở dầu và khí. Điều đáng quan tâm là dầu khí đã buộc Việt Nam phải học cách làm việc trong một môi trường đặc biệt: xa đất liền, điều kiện khắc nghiệt, rủi ro cao, tiêu chuẩn quốc tế, công nghệ phức tạp và yêu cầu an toàn tuyệt đối.

Trong quá trình đó, Việt Nam đã hình thành một lớp năng lực mà không phải quốc gia có biển nào cũng có. Đó là năng lực tổ chức một dự án ngoài khơi rất lớn, phức tạp, trong môi trường có rủi ro cao và theo tiêu chuẩn quốc tế. Những năng lực này có thể trở thành nền móng của một nền công nghiệp biển xa.

Trong tương lai, Việt Nam có thể cùng lúc có các công trình dầu khí, điện gió ngoài khơi, cáp điện, trạm biến áp, hệ thống lưu trữ, cảng năng lượng, công trình nghiên cứu biển, tàu dịch vụ và các thiết bị dưới nước. Khi đó, khái niệm “công nghiệp dầu khí” sẽ dần được mở rộng thành công nghiệp năng lượng và công nghiệp ngoài khơi.

Đây là một chuyển đổi có tính chiến lược. Nếu thành công, Việt Nam không chỉ khai thác được tài nguyên từ biển mà còn xuất khẩu được năng lực công nghiệp ra biển. Đó chính là logic của chuyển dịch năng lực, bên cạnh chuyển dịch năng lượng. Nếu làm được điều này, quá trình chuyển dịch không chỉ giảm phát thải mà còn tạo thêm ngành công nghiệp, việc làm, công nghệ và thị trường xuất khẩu. Đây là lý do kinh nghiệm dầu khí cần được nhìn nhận như một phần của vốn công nghiệp quốc gia.

TẦM NHÌN ĐẾN NĂM 2045: TIẾN LÊN LÀM CHỦ CÔNG NGHỆ BIỂN

Không thể có quốc gia biển mạnh nếu thiếu doanh nghiệp biển mạnh. Để biến di sản công nghiệp dầu khí thành động lực mới, Việt Nam cần chuyển từ tư duy “hỗ trợ dự án” sang tư duy “xây dựng năng lực quốc gia”, đó là:

Thứ nhất, năng lực thiết kế và công nghệ. Các doanh nghiệp cần từng bước làm chủ thiết kế cơ sở, thiết kế kỹ thuật, mô phỏng, quản lý vòng đời tài sản và các giải pháp công nghệ ngoài khơi. Đây là khâu quyết định để có tỷ lệ giá trị gia tăng cao.

Thứ hai, năng lực chế tạo và vật liệu. Việt Nam cần phát triển mạnh việc sản xuất thép chuyên dụng, chống ăn mòn, kết cấu ngoài khơi, thiết bị điện, cáp, hệ thống điều khiển và các cấu kiện chịu điều kiện biển khắc nghiệt.

Thứ ba, năng lực biển sâu và robot. Đây là một khoảng trống cần được ưu tiên. Robot dưới nước, AUV, ROV, cảm biến, khảo sát đáy biển và công nghệ điều khiển từ xa sẽ trở thành hạ tầng công nghệ của nền kinh tế biển tương lai.

Thứ tư, năng lực vận hành và bảo dưỡng. Trong nền kinh tế ngoài khơi, doanh thu không chỉ nằm ở thời điểm xây dựng công trình. Giá trị lớn có thể đến từ 20-30 năm vận hành, bảo dưỡng, kiểm tra và nâng cấp. Việt Nam cần xây dựng các doanh nghiệp có khả năng quản lý tài sản biển trong toàn bộ vòng đời.

Thứ năm, năng lực quản trị an toàn, môi trường và rủi ro. Đây là năng lực đặc biệt quan trọng khi hoạt động dịch chuyển ra biển xa và nước sâu. Một sự cố ngoài khơi có thể gây tác động vượt xa phạm vi của một dự án.

Những năng lực này phải được liên kết với đào tạo nhân lực. Không thể xây dựng công nghiệp biển thế hệ mới nếu vẫn đào tạo nhân lực chủ yếu cho các công việc truyền thống. Cần hình thành các chương trình đào tạo liên ngành giữa dầu khí, cơ khí, điện, tự động hóa, vật liệu, robot, đại dương học, dữ liệu và môi trường.

VIỆT NAM CẦN THAY ĐỔI CÁCH ĐỊNH NGHĨA GIÁ TRỊ CỦA BIỂN

Biển không chỉ là nơi có dầu khí, cá, khoáng sản hay cảnh quan. Biển còn là không gian để phát triển công nghiệp, năng lượng, logistics, khoa học, dữ liệu, công nghệ và các dịch vụ giá trị cao. Trong quá trình đó, dầu khí có thể giữ một vai trò đặc biệt: là ngành cung cấp tài nguyên trong giai đoạn chuyển tiếp, nhưng đồng thời là “trường đại học công nghiệp ngoài khơi” của Việt Nam.

Những gì ngành dầu khí đã tích lũy về kỹ thuật, công nghệ, con người và quản trị cần được chuyển hóa thành lợi thế mới. Để làm được điều đó, có thể đặt ra một số định hướng lớn. Những định hướng này cần được đặt trong mục tiêu lớn hơn là xây dựng Việt Nam trở thành quốc gia biển mạnh vào năm 2045. Trong đó, dầu khí không chỉ được xem là một ngành khai thác tài nguyên, mà còn là một nền tảng công nghiệp để Việt Nam làm chủ ngày càng sâu hơn không gian ngoài khơi. Nhiệm vụ của giai đoạn tới sẽ là vừa khai thác hiệu quả, an toàn phần tài nguyên còn lại, vừa bảo toàn và nâng cấp những năng lực về con người, công nghệ, hạ tầng, doanh nghiệp và quản trị đã được tích lũy qua nhiều thập kỷ để hình thành các ngành công nghiệp biển thế hệ mới. Trong đó, cần thực hiện những công việc sau:

Một, tiếp tục khai thác dầu khí theo hướng hiệu quả, an toàn, giảm phát thải và bảo đảm an ninh năng lượng.

Hai, xây dựng chương trình quốc gia về chuyển đổi năng lực công nghiệp dầu khí sang công nghiệp năng lượng và công nghiệp ngoài khơi, trong đó xác định rõ những doanh nghiệp, cơ sở hạ tầng và công nghệ có thể chuyển đổi.

Ba, hình thành các trung tâm công nghiệp năng lượng ngoài khơi tại những khu vực có nền tảng dầu khí, cảng biển, cơ khí và nhân lực.

Bốn, phát triển chuỗi cung ứng điện gió ngoài khơi theo hướng tăng tỷ lệ giá trị trong nước, không chỉ dừng ở chế tạo kết cấu mà còn từng bước tiến vào thiết kế, thiết bị điện, cáp, lắp đặt, vận hành và bảo dưỡng.

Năm, đầu tư mạnh cho công nghệ biển sâu, robot, dữ liệu đại dương và khảo sát tài nguyên biển.

Sáu, xây dựng hệ thống dữ liệu quốc gia về tài sản ngoài khơi, bao gồm dầu khí, công trình biển, cảng, tàu dịch vụ, đường ống, khu vực có tiềm năng năng lượng tái tạo và tài nguyên biển.

Bảy, xây dựng một hệ thống thể chế có khả năng điều phối nhiều ngành cùng sử dụng không gian biển, tránh tình trạng mỗi ngành phát triển một cách riêng lẻ.

Tám, phát triển nhân lực biển thế hệ mới, kết hợp kỹ thuật dầu khí với khoa học đại dương, robot, trí tuệ nhân tạo, vật liệu, dữ liệu và môi trường.

Chín, thúc đẩy doanh nghiệp Việt Nam từ vai trò nhà thầu phụ lên nhà thầu chính, nhà cung cấp giải pháp và cuối cùng là nhà phát triển dự án trong các chuỗi giá trị ngoài khơi của khu vực.

Mười, phải đặt mọi quyết định khai thác tài nguyên biển trong một nguyên tắc xuyên suốt: khai thác biển nhưng không đánh đổi tương lai của biển. Đối với dầu khí, điều đó có nghĩa là khai thác hiệu quả phần tài nguyên còn lại, giảm tác động môi trường và sử dụng nguồn lực thu được để nâng cấp nền kinh tế.

Trong tầm nhìn đến năm 2045, mục tiêu cuối cùng không phải là kéo dài mãi mô hình khai thác tài nguyên, cũng không phải phủ nhận vai trò của dầu khí trong quá trình chuyển tiếp. Mục tiêu là chuyển hóa tài nguyên thành năng lực, chuyển hóa năng lực thành công nghiệp, chuyển hóa công nghiệp thành sức cạnh tranh và chuyển hóa sức cạnh tranh thành sức mạnh quốc gia biển.

Đó chính là cách để Việt Nam đi từ một quốc gia có biển đến một quốc gia biển mạnh mà Nghị quyết số 20-NQ/TW ngày 28/7/2026 của Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa XIV đã xác định. Với dầu khí, điều đó có nghĩa là giá trị của ngành cần được nhìn rộng hơn tài nguyên dưới lòng biển, hướng tới năng lực công nghiệp, công nghệ và dịch vụ ngoài khơi có thể phục vụ nhiều ngành kinh tế biển mới. Từ góc độ này, dầu khí đang được đặt trong một không gian rộng hơn của công nghiệp năng lượng và kinh tế biển, nơi tài nguyên dưới lòng biển, công nghệ, hạ tầng, doanh nghiệp và không gian biển được nhìn nhận trong một chỉnh thể.

Nội dung bài viết được đăng tải trên Tạp chí Kinh tế Việt Nam số 42-2026 phát hành ngày 19/10/2026. Kính mời Quý độc giả tìm đọc tại đây: 

Link: https://premium.vneconomy.vn/dat-mua/an-pham/tap-chi-kinh-te-viet-nam-so-42-2026.html