Không phải mọi cuộc tấn công nhằm vào cơ sở hạt nhân đều dẫn tới phát nổ hay rò rỉ phóng xạ, rủi ro phụ thuộc chủ yếu vào vị trí bị đánh trúng và mức độ tổn hại đối với các hệ thống an toàn...

Trong bối cảnh một số cơ sở hạt nhân của Iran liên tiếp hứng chịu các đợt tấn công gây ra nhiều lo ngại, giới chuyên gia nhận định khả năng xảy ra thảm họa phóng xạ quy mô lớn nhìn chung vẫn ở mức thấp, theo Wired. 

CÁC CƠ SỞ HẠT NHÂN IRAN VẪN "AN TOÀN" 

Đầu tháng 3, phía Iran cho biết cơ sở hạt nhân Natanz, trung tâm làm giàu uranium chủ chốt của quốc gia này, cách Tehran khoảng 140 dặm,  đã bị tấn công. Gần đây, bom xuyên phá boongke tiếp tục rơi xuống Isfahan, khu vực gần Trung tâm Công nghệ Hạt nhân Isfahan của nước này.

Dù vậy, cho đến nay, các cơ quan giám sát quốc tế chưa ghi nhận bất kỳ rò rỉ phóng xạ nào tại Iran, kể cả tại Natanz hay khu vực lân cận Isfahan.

Đáng chú ý, Bushehr, nhà máy điện hạt nhân duy nhất đang vận hành của Iran, bên bờ Vịnh Ba Tư, ở vị trí gần các quốc gia láng giềng, cuối tháng 3 đã hứng chịu một quả đạn rơi xuống khuôn viên. Tuy chưa ghi nhận thiệt hại trực tiếp, song giới chuyên gia cảnh báo bất kỳ sự cố nào tại đây đều có thể kéo theo hệ lụy vượt ra ngoài phạm vi một quốc gia.

Nước sinh hoạt của phần lớn các quốc gia tại khu vực Vùng Vịnh phụ thuộc vào các nhà máy khử mặn nước biển. Do đó, trường hợp xấu nhất, vật liệu phóng xạ xâm nhập vào nước biển sẽ khiến chuỗi cung ứng nước uống của hàng triệu người trong khu vực sẽ gặp rủi ro nghiêm trọng. 

TRƯỜNG HỢP "XẤU NHẤT"

Khi hệ thống cảm biến phát hiện rung chấn mạnh (như bị tấn công hoặc động đất), quy trình dừng lò khẩn cấp sẽ được kích hoạt. Tuy nhiên, “tắt lò” chỉ là bước đầu, không đồng nghĩa rủi ro được loại bỏ hoàn toàn.

Ngay cả khi đã dừng hoạt động, lõi lò vẫn tiếp tục sinh nhiệt do quá trình phân rã phóng xạ, đòi hỏi phải được làm mát liên tục. Khả năng duy trì kiểm soát phụ thuộc vào mức độ nguyên vẹn của công trình, hệ thống điều khiển và đặc biệt là nguồn điện dự phòng để phục vụ làm mát. 

Thực tế từ thảm họa tại Fukushima Daiichi (Nhật Bản) cho thấy việc dừng lò ban đầu vẫn diễn ra đúng quy trình. Khủng hoảng chỉ bùng phát khi sóng thần làm tê liệt hệ thống điện để làm mát, khiến nhiệt lượng tích tụ ngoài kiểm soát.

Khi nước làm mát ngừng lưu thông, nó bắt đầu sôi và bốc hơi, làm lộ các thanh nhiên liệu vốn cần phải ngập trong nước. Quá trình này khiến áp suất khí Hydro tích tụ quá lớn, làm phát nổ hệ thống, khiến các vật liệu phóng xạ bị giải phóng ra môi trường.

Trong tình huống xấu nhất này, một số loại khí hiếm như Xenon, Krypton khuếch tán nhanh, không phản ứng hóa học với các chất khác, sau một thời gian ngắn, nồng độ của chúng sẽ giảm xuống mức an toàn. Nhưng các đồng vị phóng xạ (Cesium, Strontium) có chu kỳ bán rã kéo dài nhiều năm, thậm chí hàng thập kỷ, cùng với các hạt nhiên liệu và các nguyên tố nặng lại có khả năng gây ô nhiễm nghiêm trọng.

Ví dụ, thảm họa Chernobyl của Nga (4/1986), được coi là tai nạn hạt nhân tồi tệ nhất trong lịch sử nhân loại, đã giải phóng một lượng lớn đồng vị phóng xạ khổng lồ vào khí quyển, khiến một vùng rộng lớn tại châu Âu bị ô nhiễm trong thời gian dài.

PHẢN ỨNG CỦA CÁC CƠ QUAN AN NINH 

Trong kịch bản xảy ra sự cố hạt nhân, Cơ quan Năng lượng Nguyên tử Quốc tế sẽ kích hoạt cơ chế ứng phó toàn cầu thông qua Trung tâm Sự cố và Khẩn cấp (IEC) - đầu mối điều phối thông tin và hành động.

Ông Amgad Shokr, Giám đốc IEC, cho biết quy trình bắt đầu bằng việc xác minh thông tin với cơ quan chức năng quốc gia và đánh giá mức độ nghiêm trọng, nhằm cung cấp cập nhật chính xác, kịp thời cho các nước thành viên và công chúng.

Trong trường hợp phát hiện phát tán phóng xạ, các biện pháp tiêu chuẩn sẽ được triển khai, từ sơ tán dân cư đến điều phối ứng phó khẩn cấp theo mức độ sự cố.

Hiện nay, phần lớn các cuộc tấn công nhằm vào cơ sở hạt nhân khó có thể dẫn tới thảm họa phóng xạ quy mô lớn. Các nhà máy hiện đại được thiết kế với nhiều lớp bảo vệ, cho phép dừng lò và duy trì làm mát dự phòng ngay cả khi bị hư hại, qua đó hạn chế đáng kể nguy cơ phát tán phóng xạ.

Tuy nhiên, kịch bản xấu nhất sẽ xảy ra khi các hệ thống an toàn trọng yếu, đặc biệt là hệ thống làm mát, bị tê liệt trong thời gian dài, dẫn tới nóng chảy lõi lò. Khi đó, vật liệu phóng xạ có thể thoát ra môi trường không khí và nguồn nước xung quanh, với khả năng lan rộng vượt biên giới tùy theo hướng gió và dòng hải lưu.

Tại khu vực Vùng Vịnh, rủi ro đặc biệt nghiêm trọng do phụ thuộc lớn vào nước khử mặn và đặc điểm gần như “khép kín” của vùng biển, khiến các chất ô nhiễm có xu hướng lưu lại lâu hơn, tác động đồng thời tới hạ tầng thiết yếu và hệ sinh thái.

Thời điểm hiện tại, chưa có báo cáo xác nhận về rò rỉ phóng xạ vượt ra ngoài biên giới từ các cơ sở hạt nhân của Iran. Rủi ro, về cơ bản, vẫn đang được kiểm soát, nhưng điều đó phụ thuộc vào việc các hệ thống an toàn then chốt có tiếp tục đứng vững trước áp lực leo thang hiện nay hay không.