Với Iran, việc mở phong tỏa tài sản là điều kiện quan trọng để chấm dứt chiến tranh. Nhưng tại Mỹ, cam kết này đang khiến Tổng thống Donald Trump đối mặt làn sóng phản đối, kể cả từ một số đồng minh trong Đảng Cộng hòa...

Suốt nhiều thập kỷ qua, Mỹ dùng các biện pháp trừng phạt và hạn chế tài chính để gây sức ép với Iran, khiến hàng tỷ USD tài sản của Tehran trên khắp thế giới bị đóng băng.

Giờ đây, trong thỏa thuận nhằm chấm dứt cuộc chiến kéo dài hơn 3 tháng qua với Iran, Washington đưa vào cam kết tạo điều kiện để mở phong tỏa khối tài sản này. Đây được xem là bước đi nhạy cảm, trong bối cảnh cuộc chiến đã làm gián đoạn nguồn cung dầu, khí đốt và phân bón, qua đó đe dọa kinh tế toàn cầu.

IRAN CÓ BAO NHIÊU TÀI SẢN BỊ ĐÓNG  BĂNG?

Theo thỏa thuận 14 điểm được Tổng thống Trump và Tổng thống Iran Masoud Pezeshkian ký theo hình thức điện tử ngày 17/6, Mỹ cam kết tạo điều kiện để Iran có thể tiếp cận đầy đủ các tài sản đang bị đóng băng.

Văn bản thỏa thuận không nói rõ cam kết này chỉ áp dụng với tài sản của Iran tại Mỹ, hay bao gồm cả khối tài sản lớn hơn nhiều ở nước ngoài. Phần lớn số tài sản bên ngoài Mỹ của Iran bị phong tỏa do các lệnh trừng phạt của Washington. Tuy nhiên, việc thỏa thuận nói rằng Mỹ sẽ “cấp toàn bộ giấy phép và chấp thuận cần thiết” cho thấy phạm vi có thể bao gồm cả tài sản của Iran ở nước ngoài.

Theo thỏa thuận, các chi tiết cụ thể sẽ được tiếp tục đàm phán. Một quan chức cấp cao trong chính quyền Mỹ cho biết việc giải phóng bất kỳ tài sản nào cũng sẽ phụ thuộc vào hành động của Iran.

Hiện chưa có con số thống nhất về tổng tài sản của Chính phủ Iran bị đóng băng ở nước ngoài. Các ước tính hiện dao động từ 24 tỷ USD đến hơn 100 tỷ USD. Phần lớn trong số này là nguồn thu từ hoạt động xuất khẩu dầu khí của Iran.

Theo một báo cáo của Chính phủ Australia, nguồn thu từ dầu khí đóng góp khoảng 30-45% ngân sách của Chính phủ Iran. Do các lệnh trừng phạt của Mỹ, Tehran không thể chuyển số tiền bị đóng băng ở nước ngoài về nước.

Washington tận dụng vai trò trung tâm của đồng USD trong hệ thống tài chính toàn cầu để thực thi các biện pháp trừng phạt. Ngay cả các ngân hàng nước ngoài cũng thường tránh xử lý các giao dịch liên quan đến Iran, vì nếu vi phạm lệnh trừng phạt của Mỹ, họ có nguy cơ bị hạn chế tiếp cận hệ thống tài chính Mỹ và đồng USD - đồng tiền chi phối phần lớn hoạt động thanh toán quốc tế.

BƯỚC ĐI NHẠY CẢM CỦA CHÍNH QUYỀN ÔNG TRUMP

Việc được tiếp cận nguồn tài sản bị đóng băng có ý nghĩa lớn với Iran, trong bối cảnh kinh tế nước này vốn đã chịu sức ép nặng nề từ trước khi chiến tranh với Mỹ nổ ra hồi cuối tháng 2. Iran đối mặt lạm phát cao, tăng trưởng âm và khủng hoảng tiền tệ. Tháng 12 năm ngoái, đồng rial lao dốc, châm ngòi cho các cuộc biểu tình quy mô lớn.

Chiến tranh với Mỹ càng khiến tình hình kinh tế Iran khó khăn hơn. Nhiều cơ sở hạ tầng của nước này bị phá hủy hoặc hư hại nặng trong các đợt ném bom của Mỹ và Israel. Đồng thời, lệnh phong tỏa hải quân của Mỹ khiến Iran không thể đưa dầu ra thị trường quốc tế. Theo dữ liệu do hãng tin Bloomberg tổng hợp, sản lượng dầu thô của Iran đã giảm xuống mức thấp nhất trong 5 năm vào tháng 5.

Tuy nhiên, tại Mỹ, việc mở phong tỏa tài sản cho Iran là vấn đề rất nhạy cảm về chính trị. Từ lâu, những chính trị gia có quan điểm cứng rắn với Iran trong cả hai đảng lớn ở Mỹ cho rằng việc nới lỏng sức ép kinh tế sẽ giúp Tehran có thêm nguồn lực cho chương trình hạt nhân, chương trình tên lửa và các lực lượng đồng minh tại Trung Đông, như Hamas tại các vùng lãnh thổ Palestine, Hezbollah tại Lebanon và Houthi tại Yemen.

Những tranh cãi tương tự từng xuất hiện dưới các chính quyền tiền nhiệm. Năm 2016, Tổng thống Barack Obama bị chỉ trích sau khi chính quyền của ông chuyển 400 triệu USD bằng nhiều loại tiền tệ cho Iran, trong khuôn khổ thỏa thuận dàn xếp liên quan đến một hợp đồng vũ khí không thành từ nhiều thập kỷ trước.

Vào năm 2023, chính quyền Tổng thống Joe Biden cũng từng dự kiến tạo điều kiện giải phóng 6 tỷ USD tiền của Iran đang được giữ tại Hàn Quốc trong khuôn khổ một thỏa thuận trao đổi tù nhân. Số tiền này dự kiến được dùng cho mục đích nhân đạo, nhưng kế hoạch sau đó bị đảo ngược sau vụ tấn công của Hamas nhằm vào Israel ngày 7/10/2023.

Trong nhiệm kỳ tổng thống đầu tiên, ông Trump từng chỉ trích việc nới lỏng sức ép tài chính với Iran. Theo ông, Iran khi đó đã ở bên bờ “sụp đổ”, nhưng thỏa thuận hạt nhân đa phương năm 2015 dưới thời Tổng thống Obama lại giúp Tehran được tiếp cận hàng tỷ USD tài sản ở nước ngoài.

Hiện nay, ông Trump lại đưa ra lập luận khác. “Đó không phải tiền của chúng ta, mà là tiền của họ. Nếu chúng ta không trả lại, sẽ không còn ai đầu tư vào đồng USD nữa”, ông Trump nói ngày 17/6.

Tuy nhiên, quan điểm này không thuyết phục được một số đồng minh trong Đảng Cộng hòa của ông. Thượng nghị sĩ Ted Cruz cho rằng việc mở phong tỏa tài sản cho Iran là quyết định sai lầm. Theo ông Cruz, lịch sử cho thấy việc trao hàng tỷ USD cho một chính quyền có lập trường thù địch với Mỹ không phải là một ý tưởng hay.