Giải thưởng Nobel Y sinh 2026 vinh danh 3 nhà khoa học Peter Hegemann, Georg Nagel và Karl Deisseroth với quang di truyền học – kỹ thuật đột phá giúp "bật tắt" tế bào thần kinh bằng ánh sáng, mở ra hiểu biết sâu sắc về não bộ…

Ngày 5/10/2026, Viện Hàn lâm Khoa học Hoàng gia Thụy Điển tại Stockholm đã vinh danh nhà khoa học Karl Deisseroth thuộc Viện Y khoa Howard Hughes và Đại học Stanford (Mỹ); Peter Hegemann, Đại học Humboldt Berlin (Đức), cùng Georg Nagel, Đại học Würzburg (Đức), vì những khám phá liên quan đến các kênh ion đóng mở bằng ánh sáng và quang di truyền học (optogenetics).

Đây là một phương pháp đột phá giúp làm sáng tỏ vai trò của các tế bào thần kinh trong việc hình thành ký ức, cảm xúc và hành vi ngay trong bộ não sống. Trong công trình này, Peter Hegemann và Georg Nagel phát hiện một loại protein đặc biệt tên channelrhodopsin ở tảo Chlamydomonas reinhardtii, còn nhà khoa học Karl Deisseroth sau đó phát triển phương pháp để sử dụng protein này như một công tắc điều khiển tế bào thần kinh bằng ánh sáng. 

Giáo sư Per Svenningsson, Chủ tịch Ủy ban Nobel Y sinh, nhận định: "Quang di truyền học mang lại cơ hội xây dựng bản đồ não bộ theo cách mà chúng ta từng chỉ ước mơ". Nhờ quang di truyền học, giới nghiên cứu làm sáng tỏ hơn về các mạch thần kinh chi phối những ký ức, cảm xúc và hành vi cụ thể có liên quan đến các rối loạn thần kinh và tâm thần. Trong y học lâm sàng, các nhà khoa học đang thử nghiệm phương pháp này với kỳ vọng phục hồi thị lực cho những người bị khiếm thị.

Trước đó, theo tạp chí The Scientist, Nghiên cứu về GLP-1 (viết tắt của glucagon-like peptide-1) chiếm vị trí trung tâm trong các dự đoán của mùa Nobel năm nay. Đây là hormone do ruột tiết ra sau khi ăn và có vai trò tạo cảm giác no. Những phát hiện về cơ chế này đã mở đường cho sự phát triển của các thuốc điều trị béo phì. GLP-1 đóng vai trò quan trọng trong việc điều hòa lượng đường trong máu và kiểm soát cảm giác no, đồng thời là cơ sở của một số loại thuốc giảm cân như Wegovy và Mounjaro.

Ông David Pendlebury, người đứng đầu bộ phận phân tích nghiên cứu tại Clarivate, cho rằng GLP-1 có thể đứng đầu danh sách nhờ “tác động lâm sàng to lớn trên toàn cầu”. Ba nhà khoa học thường được nhắc đến trong lĩnh vực này gồm bác sĩ nội tiết người Canada Daniel Drucker, bác sĩ Đan Mạch Jens Juul Holst và nhà hóa học Mỹ gốc Nam Tư Svetlana Mojsov. Sau khi giải thưởng ở lĩnh vực này sau đó được trao cho các nhà khoa học trong lĩnh vực thần kinh học, ông David Pendlebury tiếp tục nhận định nghiên cứu về GLP-1 hoàn toàn có thể được trao giải Nobel Hóa học.

Tuy nhiên, giải Nobel Hóa học 2026 cuối cùng lại được trao cho hai nhà khoa học Henri Kagan (Pháp) và Kenso Soai (Nhật Bản) vì đã tìm ra phương pháp tạo được đúng loại phân tử mong muốn, mang lại bước ngoặt cho ngành sản xuất dược phẩm. Khám phá của họ đang đóng vai trò nền tảng giúp các công ty tối ưu hóa quy trình sản xuất các chất tương tác trực tiếp với cơ thể người, từ dược phẩm, hương liệu đến hóa chất nông nghiệp, giúp đảm bảo sản phẩm có độ an toàn tuyệt đối.

Các ứng viên tiềm năng khác từng được liệt kê cho giải Nobel Y sinh 2026 cũng cho thấy các xu hướng nghiên cứu đáng chú ý, bao gồm nghiên cứu tế bào gốc về khả năng tái tạo và chữa lành da; kỹ thuật chụp cắt lớp quang học (OCT) giúp tạo hình ảnh độ phân giải cao của mô sinh học; hoặc nghiên cứu về các thụ thể kết dính trong hệ miễn dịch...

Công nghệ chỉnh sửa gene cũng là một trong những lĩnh vực thu hút sự chú ý đặc biệt. Nhà hóa sinh người Mỹ David Liu được giới chuyên gia đánh giá rất cao nhờ phát triển các “công nghệ chỉnh sửa gene chính xác, cho phép can thiệp trực tiếp vào ADN trong các hệ thống sống”. Bản thân ông Liu từng nhấn mạnh khả năng thay đổi một trình tự ADN theo ý muốn là một năng lực khoa học có ý nghĩa đặc biệt lớn.

Ông Lars Broström, biên tập viên khoa học của Đài Phát thanh Thụy Điển Sveriges Radio, đánh giá một số nhà khoa học khác trong lĩnh vực ADN cũng có thể được xướng tên, trong đó có hai nhà hóa học người Anh Shankar Balasubramanian và David Klenerman, với những đóng góp quan trọng cho công nghệ giải trình tự ADN thế hệ mới.

Nghiên cứu về cơ chế điều hòa giấc ngủ cũng nằm trong danh sách được giới chuyên gia lưu tâm. Ông Broström đánh giá cao các công trình về orexin, chất dẫn truyền thần kinh có vai trò duy trì trạng thái tỉnh táo. Hai nhà khoa học Emmanuel Mignot (người Mỹ gốc Pháp) và Masashi Yanagisawa (người Mỹ gốc Nhật Bản) thường được nhắc đến nhờ những đóng góp trong lĩnh vực này. 

Dù vậy, những khám phá liên quan đến các kênh ion đóng mở bằng ánh sáng và quang di truyền học sau khi chiến thắng đã không gây ra bất cứ dị nghị nào trong giới khoa học. Đó là bởi khám phá này sẽ giúp tạo nên một nền tảng công nghệ, một công cụ tuyệt vời để tìm ra mạch thần kinh nào thực sự gây ra hoặc duy trì một triệu chứng. Từ đó xác định những mục tiêu có thể được khai thác cho các phương pháp điều trị mới trong tương lai.

Những thông tin từ các nghiên cứu sử dụng công cụ này đang đóng góp rất nhiều vào việc định hướng phát triển những phương pháp điều trị hữu hiệu. Chẳng hạn như có thuốc chữa Alzheimer bằng ánh sáng, chữa Parkinson, trầm cảm, cai nghiện hay phục hồi hoàn toàn thị lực cho người khiếm thị…

Sau Nobel Y sinh, giải Nobel Vật lý được công bố ngày 6/10, Nobel Hóa học ngày 7/10 và Nobel Văn học ngày 8/10. Nobel Hòa bình - giải duy nhất được trao tại Oslo - sẽ được công bố ngày 9/10, trước khi mùa Nobel khép lại với giải Kinh tế ngày 12/10.

Theo NobelPrize.org, năm 2026, mỗi giải Nobel trọn vẹn có mức tiền thưởng 12 triệu krona Thụy Điển (SEK), tương đương khoảng 32 tỷ đồng. Điều này có nghĩa nếu có ba người cùng được trao một giải và chia đều, mỗi người nhận khoảng 4 triệu SEK (khoảng 10,7 tỷ đồng).

Điểm thú vị là giá trị của một giải Nobel không chỉ nằm ở khoản tiền mặt. Theo NobelPrize.org, tại lễ trao giải, những người được vinh danh sẽ nhận bằng Nobel, huy chương Nobel và một tài liệu xác nhận khoản tiền thưởng. Những tấm huy chương được chế tác thủ công bằng vàng tái chế 18 carat, trong khi các tấm bằng được thiết kế như những tác phẩm nghệ thuật riêng biệt.

Các chủ nhân Nobel về khoa học và văn học sẽ tới Stockholm dự lễ trao giải vào ngày 10/12, đúng ngày mất của nhà sáng lập giải Alfred Nobel.