Dù cùng tham gia chuỗi cung ứng, giao dịch giữa doanh nghiệp với hộ kinh doanh và giữa các doanh nghiệp đang tạo ra sự khác biệt về quyền khấu trừ thuế giá trị gia tăng. Vướng mắc này không chỉ ảnh hưởng đến chi phí giao dịch, quyết định lựa chọn nhà cung cấp mà còn đặt ra bài toán chuyển đổi hộ kinh doanh để tham gia đầy đủ hơn vào chuỗi khấu trừ thuế.

Khi chính sách thuế ngày càng hướng tới quản lý hộ kinh doanh dựa trên doanh thu thực tế, ranh giới về nghĩa vụ thuế giữa hộ kinh doanh và doanh nghiệp đang dần thu hẹp. Tuy nhiên, sự tương đồng này chưa được phản ánh đầy đủ trong cơ chế thuế giá trị gia tăng. Dù cùng tham gia vào một chuỗi cung ứng, hàng hóa đi qua hộ kinh doanh vẫn có thể khiến quá trình khấu trừ thuế bị gián đoạn, làm phát sinh chênh lệch về chi phí và ảnh hưởng đến quyết định lựa chọn nhà cung cấp của doanh nghiệp.

HAI CƠ CHẾ THUẾ KHI DOANH NGHIỆP MUA HÀNG TỪ HỘ KINH DOANH

Theo khoản 1 Điều 9 Nghị định 320/2025/NĐ-CP, khoản chi được trừ khi xác định thu nhập chịu thuế TNDN phải đáp ứng các điều kiện cơ bản: (i) thực tế phát sinh liên quan đến hoạt động sản xuất, kinh doanh; (ii) có đủ hóa đơn, chứng từ theo quy định; (iii) có chứng từ thanh toán không dùng tiền mặt đối với các khoản mua hàng hóa, dịch vụ và thanh toán khác từng lần có giá trị từ 5 triệu đồng trở lên. 

Đáng chú ý, không phải mọi khoản chi đều bắt buộc phải có hóa đơn. Pháp luật cho phép doanh nghiệp được lập bảng kê thu mua hàng hóa, dịch vụ thay cho hóa đơn trong 5 trường hợp ngoại lệ, bao gồm mua hàng hóa, dịch vụ của cá nhân, hộ kinh doanh có mức doanh thu dưới ngưỡng chịu thuế GTGT. Bảng kê phải có chữ ký của người đại diện theo pháp luật hoặc người được ủy quyền, kèm chứng từ thanh toán cho người bán. 

Theo các chuyên gia, cơ chế này xuất phát từ yêu cầu bảo đảm tính tương xứng giữa nghĩa vụ chứng từ của bên mua với đặc điểm hoạt động của bên bán. Đối với cá nhân, hộ kinh doanh quy mô nhỏ chưa thuộc diện phải xuất hóa đơn, việc cho phép sử dụng bảng kê trong những trường hợp nhất định giúp doanh nghiệp có căn cứ ghi nhận giao dịch, tránh bị loại chi phí chỉ vì đặc điểm của nhà cung cấp.

Tuy nhiên, quyền lập bảng kê không áp dụng đại trà cho mọi giao dịch mua hàng từ cá nhân, hộ kinh doanh. Doanh nghiệp phải xác định đúng đối tượng và điều kiện được áp dụng, đồng thời bảo đảm giao dịch thực tế phát sinh, hàng hóa hoặc dịch vụ phục vụ hoạt động sản xuất, kinh doanh và có đầy đủ hồ sơ liên quan. Nếu không đáp ứng các điều kiện này, khoản chi có thể bị loại khi xác định thu nhập chịu thuế TNDN, kéo theo rủi ro về nghĩa vụ thuế của doanh nghiệp.

Đối với các hộ kinh doanh có doanh thu năm trên 1 tỷ đồng sẽ thuộc diện phải đăng ký sử dụng hóa đơn điện tử có mã của cơ quan thuế hoặc hóa đơn điện tử khởi tạo từ máy tính tiền có kết nối dữ liệu với cơ quan thuế. Doanh nghiệp cần yêu cầu người bán xuất hóa đơn theo quy định. Do đó, pháp luật không mặc nhiên loại chi phí mua hàng chỉ vì bên bán là hộ kinh doanh thay vì doanh nghiệp. Khoản chi vẫn có thể được xem xét tính vào chi phí được trừ nếu đáp ứng đầy đủ điều kiện về bản chất giao dịch, hồ sơ và thanh toán. 

Tuy nhiên, cần phân biệt căn cứ chứng minh giao dịch để tính chi phí được trừ với chứng từ làm căn cứ khấu trừ thuế GTGT đầu vào. Sự khác biệt này thể hiện rõ khi xét đến quyền khấu trừ thuế GTGT đầu vào. Theo cơ chế khấu trừ quy định tại Luật Thuế GTGT số 48/2024/QH15, thuế GTGT đầu vào được khấu trừ phải đáp ứng các điều kiện luật định, trong đó có yêu cầu về hóa đơn GTGT hoặc chứng từ nộp thuế phù hợp với quy định. Ngược lại, hộ kinh doanh nộp thuế GTGT theo phương pháp trực tiếp trên doanh thu sử dụng hóa đơn bán hàng, không phải hóa đơn GTGT thể hiện riêng số thuế đầu vào theo cơ chế khấu trừ thông thường. 

Vì vậy, khi mua hàng từ hộ kinh doanh, hóa đơn bán hàng vẫn có thể là căn cứ chứng minh giao dịch và phục vụ việc xác định chi phí được trừ nếu đáp ứng đủ điều kiện. Tuy nhiên, hóa đơn không thể hiện riêng số thuế GTGT đầu vào để doanh nghiệp thực hiện khấu trừ theo cơ chế thông thường.

Nói cách khác, doanh nghiệp có thể được tính khoản tiền mua hàng vào chi phí khi xác định thu nhập chịu thuế TNDN, nhưng không vì thế mà được khấu trừ một khoản thuế GTGT đầu vào tương ứng. Sự khác biệt này đặt ra bài toán lựa chọn nhà cung cấp đối với nhiều doanh nghiệp mua hàng.

DOANH NGHIỆP MUA HÀNG TỪ HỘ KINH DOANH CÓ THỰC SỰ BẤT LỢI?

Về nguyên tắc, khi mua hàng từ nhà cung cấp có hóa đơn GTGT hợp lệ và đáp ứng đủ điều kiện khấu trừ, doanh nghiệp có thể sử dụng số thuế GTGT đầu vào để bù trừ với thuế GTGT đầu ra khi xác định số thuế phải nộp.

"Doanh nghiệp mua hàng từ hộ kinh doanh thường bị nhìn nhận là kém lợi thế do không được khấu trừ thuế giá trị gia tăng đầu vào như khi mua hàng từ doanh nghiệp áp dụng phương pháp khấu trừ và xuất hóa đơn giá trị gia tăng đáp ứng điều kiện.

Tuy nhiên, nếu chỉ xét riêng yếu tố khấu trừ thuế mà không tính đến giá mua và tổng chi phí của giao dịch thì chưa thể kết luận phương án nào có lợi hơn".

Đây là lợi thế của cơ chế khấu trừ, bởi phần thuế đầu vào đủ điều kiện không trở thành chi phí thuế cuối cùng của doanh nghiệp theo cách tính thông thường. Trong khi đó, với giao dịch mua hàng từ hộ kinh doanh nộp thuế theo phương pháp trực tiếp, bên mua không có khoản thuế GTGT đầu vào được thể hiện riêng trên hóa đơn bán hàng để thực hiện khấu trừ theo cơ chế này. 

Dù vậy, trao đổi với Tạp chí Kinh tế Việt Nam/VnEconomy, ông Tuấn cho biết tác động đến hiệu quả kinh doanh còn phụ thuộc vào giá mua vào. Chẳng hạn, nếu hộ kinh doanh chào bán hàng với giá thấp hơn đáng kể so với doanh nghiệp cung cấp cùng loại hàng hóa, phần chênh lệch có thể bù đắp một phần hoặc toàn bộ bất lợi do không được khấu trừ thuế GTGT đầu vào. Ngược lại, nếu mức giá giữa hai nhà cung cấp không có nhiều chênh lệch, doanh nghiệp có thể ưu tiên nhà cung cấp xuất hóa đơn GTGT đủ điều kiện khấu trừ, bởi khoản thuế đầu vào được khấu trừ sẽ giúp giảm số thuế GTGT phải nộp.

Bên cạnh đó, thuế giá trị gia tăng của hộ kinh doanh áp dụng theo phương pháp trực tiếp được tính theo tỷ lệ phần trăm trên doanh thu tùy từng ngành nghề, chẳng hạn 1% đối với hoạt động phân phối, cung cấp hàng hóa và 3% đối với một số hoạt động sản xuất, vận tải hoặc dịch vụ gắn với hàng hóa. 

Trong khi đó, doanh nghiệp áp dụng phương pháp khấu trừ sẽ tính thuế giá trị gia tăng đầu ra theo mức thuế suất tương ứng với hàng hóa, dịch vụ, phổ biến là 8% hoặc 10% tùy trường hợp. Nếu giá bán của hộ kinh doanh thấp hơn so với doanh nghiệp, phần chênh lệch này có thể bù đắp khoản thuế đầu vào không được khấu trừ. Vì vậy, doanh nghiệp mua hàng từ hộ kinh doanh không hẳn luôn chịu bất lợi do không được khấu trừ thuế giá trị gia tăng đầu vào

Như vậy, câu hỏi doanh nghiệp có thực sự bị thiệt khi mua hàng từ hộ kinh doanh cần được xem xét trên hiệu quả kinh tế của toàn bộ giao dịch, thay vì chỉ nhìn vào quyền khấu trừ thuế GTGT đầu vào.

Nếu mức giá của hộ kinh doanh đủ cạnh tranh để bù đắp phần lợi thế thuế mà doanh nghiệp có thể nhận được khi mua từ nhà cung cấp áp dụng phương pháp khấu trừ, lựa chọn hộ kinh doanh vẫn có thể mang lại hiệu quả tốt hơn. Ngược lại, nếu chênh lệch giá không đủ lớn, khả năng khấu trừ thuế GTGT có thể trở thành yếu tố ảnh hưởng đáng kể đến quyết định mua hàng.

LÊN DOANH NGHIỆP ĐỂ NỐI CHUỖI KHẤU TRỪ THUẾ

Khi hộ kinh doanh chưa thể tham gia đầy đủ vào chuỗi khấu trừ thuế GTGT, một vấn đề được đặt ra là liệu có nên mở cơ chế này cho những hộ đủ điều kiện, thay vì mặc định khu vực hộ kinh doanh nằm ngoài phương pháp khấu trừ. 

Ông Tuấn cho rằng vấn đề không chỉ nằm ở việc hộ kinh doanh có được sử dụng hóa đơn GTGT hay không, mà còn ở tính khả thi khi triển khai chính sách. Theo đó, cần xem xét đồng thời hai khía cạnh là mức độ sẵn sàng của hộ kinh doanh và khả năng đáp ứng của hệ thống quản lý thuế.

Nếu mở rộng cơ chế hóa đơn GTGT gắn với phương pháp khấu trừ cho toàn bộ hộ kinh doanh, thách thức trước hết nằm ở khả năng thích ứng của nhóm kinh doanh nhỏ lẻ. Việc khấu trừ thuế giá trị gia tăng đầu vào không chỉ đòi hỏi hóa đơn hợp lệ mà còn phải đáp ứng các điều kiện liên quan đến hoạt động sản xuất, kinh doanh, chứng từ mua hàng, hợp đồng, biên bản bàn giao và phương thức thanh toán theo quy định. Những yêu cầu này có thể làm gia tăng đáng kể chi phí tuân thủ.

“Nếu áp dụng hóa đơn giá trị gia tăng đối với toàn bộ hộ kinh doanh, khả năng thích nghi sẽ là một thách thức lớn. Nhiều hộ kinh doanh mới bắt đầu làm quen với hóa đơn điện tử và vẫn còn gặp không ít khó khăn. Vì vậy, cần cân nhắc liệu họ đã đủ điều kiện và năng lực để chuyển sang sử dụng hóa đơn giá trị gia tăng hay chưa”, ông Tuấn lưu ý.

Một phương án khác là cho phép hộ kinh doanh lựa chọn giữa hóa đơn giá trị gia tăng theo phương pháp khấu trừ và hóa đơn theo phương pháp tính thuế trực tiếp như hiện nay. Tuy nhiên, nếu tồn tại đồng thời nhiều phương pháp tính thuế và cơ chế hóa đơn, hệ thống quản lý thuế cũng phải có khả năng theo dõi chính xác việc lựa chọn, kê khai và thực hiện nghĩa vụ của từng hộ. Điều này có thể làm tăng yêu cầu về dữ liệu, giám sát và tổ chức thực hiện, đồng thời đòi hỏi quy định rõ ràng để hạn chế nhầm lẫn hoặc việc áp dụng không nhất quán.

Cần ưu tiên một cơ chế quản lý thuế đơn giản, dễ thực hiện và phù hợp với năng lực của phần lớn hộ kinh doanh. Việc mở rộng sử dụng hóa đơn giá trị gia tăng cho hộ kinh doanh nên được xem xét theo lộ trình, gắn với mức độ sẵn sàng của hộ kinh doanh và khả năng đáp ứng của hệ thống quản lý thuế".

Ông Lê Văn Tuấn Giám đốc Công ty TNHH Kế toán Thuế Keytas

Trong khi cơ chế cho phép hộ kinh doanh lựa chọn phương pháp khấu trừ chưa được áp dụng theo hướng này, chuyển đổi sang mô hình doanh nghiệp là một hướng đi có thể cân nhắc. Đây cũng là định hướng được cơ quan quản lý khuyến khích nhằm thúc đẩy hộ kinh doanh phát triển thành doanh nghiệp, mở rộng quy mô và tham gia sâu hơn vào các quan hệ kinh doanh chính thức. Khi chuyển đổi, nếu đáp ứng điều kiện áp dụng phương pháp khấu trừ, doanh nghiệp có thể xuất hóa đơn GTGT theo quy định. 

Tuy nhiên, chuyển đổi không chỉ đơn thuần là thay đổi hình thức đăng ký kinh doanh để có thể xuất hóa đơn GTGT, mà còn là bước chuyển sang một mô hình tổ chức hoạt động với những yêu cầu khác về kế toán, kê khai thuế, quản trị tài chính và tuân thủ pháp luật. Đó cũng là lý do dù có các chính sách ưu đãi được đưa ra nhằm khuyến khích chuyển đổi nhưng nhiều hộ kinh doanh vẫn “ngại lớn”...

Nội dung bài viết được đăng tải trên Tạp chí Kinh tế Việt Nam số 43-2026 phát hành ngày 24/10/2026. Kính mời Quý độc giả tìm đọc tại đây:

Link: https://premium.vneconomy.vn/dat-mua/an-pham/tap-chi-kinh-te-viet-nam-so-43-2026.html