Kinh tế vỉa hè của Hà Nội không đơn thuần là không gian vật lý để mưu sinh, mà là mạch máu thanh khoản tầng thấp và chiếc van an toàn xã hội hữu hiệu của đô thị. Dự thảo thu phí vỉa hè mới đây của Hà Nội là một bước đi dũng cảm nhằm chuyển dịch từ tư duy quản lý tĩnh sang quản lý động. Tuy nhiên, nếu cơ chế vận hành chưa phản ánh đúng giá trị tài sản công và chưa xây dựng được quy tắc sử dụng minh bạch, chính sách có thể gây phát sinh xung đột lợi ích và tạo dư địa cho các hoạt động không chính thức ngoài thị trường...

Để hiểu đúng về vai trò của vỉa hè Hà Nội trong nền kinh tế đô thị, cần phải giải phẫu dưới lăng kính kinh tế học công cộng và nhân chủng học đô thị, thay vì bê nguyên các nguyên mẫu thô cứng của Singapore hay các nước châu Âu.

Kinh tế vỉa hè: Van an sinh đặc thù của đô thị Việt Nam

Tại các siêu đô thị như Hà Nội hay TP. Hồ Chí Minh, kinh tế vỉa hè là cấu phần hữu cơ, nuôi dưỡng dòng chảy vĩ mô theo hai tầng giá trị cốt lõi.

Thứ nhất, kinh tế vỉa hè là một loại van an toàn xã hội tự động. Nói các khác, kinh tế vỉa hè chính là chiếc lưới an sinh phi chính thức lớn nhất của nền kinh tế. Khi các nhà máy đóng cửa, các làn sóng cắt giảm nhân sự ập tới đối với lực lượng lao động trung niên hay dòng người di cư từ nông thôn đổ về thành phố mưu sinh gia tăng, việc đầu tiên họ làm để sinh tồn là ra vỉa hè.

Bà hàng xôi, ông xe ôm, quán trà đá gầm cầu... chính là những tế bào kinh tế tự doanh và tự lực cánh sinh. Không cần một đồng ngân sách trợ cấp, vỉa hè đã tự động hấp thụ cú sốc thất nghiệp, nuôi sống hàng vạn gia đình và trẻ em khôn lớn ăn học. Đây là giá trị nhân văn và là bệ đỡ an sinh vô giá của nền kinh tế đô thị tầng thấp.

Thứ hai, kinh tế vỉa hè gắn liền với nền kinh tế “tiện lợi” và tạo ra dòng chảy thanh khoản không ngừng nghỉ. Vượng khí của kinh tế vỉa hè Việt Nam bám rễ sâu vào văn hóa xe máy. Thói quen tắp xe vào lề đường mua gói xôi, ly cà phê mà không cần bước xuống xe đã tạo ra một hệ sinh thái tiêu dùng siêu tốc, cô đặc và có tính thanh khoản cực cao.

Dòng tiền luân chuyển liên tục, không ngừng nghỉ ngày ngày chính là động lực kích cầu âm thầm nhưng mạnh mẽ. Nếu một buổi sáng, bạn thấy vỉa hè Hà Nội vắng lặng nếu đó không phải là ngày nghỉ lễ Tết, thì đích thị sức sống của nền kinh tế đô thị Hà Nội đang gặp “vấn đề”.

Bài toán giá thuê và các điểm nghẽn tiềm ẩn

Dự thảo của Sở Xây dựng Hà Nội đề xuất mức phí cho thuê vỉa hè dao động từ 20.000 đến 45.000 đồng mỗi mét vuông một tháng tùy theo khu vực. Nhìn từ góc độ tài chính công, con số này bộc lộ những nghịch lý kỹ trị không nhỏ.

Thứ nhất, một mét vuông vỉa hè lát đá tự nhiên tại khu vực trung tâm quận Hoàn Kiếm hay Ba Đình có chi phí đầu tư từ hàng trăm nghìn đến cả triệu đồng từ tiền ngân sách. Khi cho thuê với giá 45.000 đồng/tháng (tương đương chưa đầy 2 USD), một cửa hàng đồ ăn chỉ tốn khoảng 200.000 đồng cho 4 mét vuông vỉa hè mỗi tháng.

Trong khi đó, áp lực từ chân bàn ghế, nhiệt độ bếp nấu và lượng dầu mỡ, rác thải xả ra hàng đêm sẽ làm hạ tầng vỉa hè xuống cấp, nứt vỡ chỉ sau một hay hai năm. Chi phí để công nhân môi trường dọn rửa và ngân sách thành phố duy tu, thay mới đá lát vỉa hè chắc chắn vượt xa nguồn thu ít ỏi này. Có nghĩa là, ngân sách đang phải bù lỗ ngược để tài trợ cho hoạt động cho thuê vỉa hè với giá quá thấp.

Thứ hai, trên thực tế tại các tuyến phố sầm uất trung tâm hay khu vực phố cổ, quyền sử dụng vỉa hè trước cửa nhà đang được định giá hoặc cho phép không chính thức với giá tiền không nhỏ. Nếu Nhà nước áp mức giá trần rất thấp là 45.000 đồng/m2/tháng, phần chênh lệch so với giá trị thị trường có thể sẽ không chảy vào ngân sách mà phân tán qua các giao dịch ngầm trên thị trường.

Thứ ba, cần tôn trọng an toàn của người đi bộ. Khi phần diện tích cho thuê và không gian để xe máy chiếm trọn vẹn vỉa hè, quyền đi bộ an toàn của người già, trẻ em và du khách có thể bị đẩy xuống lòng đường, đối mặt trực tiếp với dòng giao thông hỗn hợp đầy rủi ro. Cái giá phải trả cho nguy cơ tai nạn và sự sụt giảm chỉ số đáng sống của đô thị là quá đắt, không thể đánh đổi lấy số tiền phí mỗi tháng.

Thứ tư, quy định cho thuê vỉa hè có thể dẫn các xung đột lợi ích dân sự âm ỉ giữa hộ mặt tiền, hộ phía trong, người thuê vỉa hè nếu không thiết kế được một thỏa thuận đảm bảo lợi ích chính đáng cho tất cả các bên.

Bài học từ Bangkok: Quản lý vỉa hè theo khung giờ linh hoạt

Một kinh nghiệm đáng tham khảo đối với Hà Nội là mô hình quản lý vỉa hè theo khung giờ của Bangkok. Đây là đô thị có đặc điểm khá tương đồng với Hà Nội về mật độ xe máy, mô hình nhà ống và quy mô kinh tế vỉa hè rất lớn.

Thay vì cấm tuyệt đối hoặc cho thuê cố định cả ngày, chính quyền Bangkok áp dụng cơ chế khai thác linh hoạt theo từng khung giờ. Các hoạt động kinh doanh được ưu tiên vào các thời điểm có nhu cầu tiêu dùng cao như buổi sáng và buổi tối, trong khi giữa ngày sẽ có khoảng thời gian bắt buộc giải phóng mặt bằng để vệ sinh, duy tu hạ tầng và trả lại không gian cho người đi bộ.

Nguồn thu từ phí sử dụng vỉa hè cũng được tái đầu tư trực tiếp cho công tác vệ sinh môi trường, xe quét đường và quản lý đô thị, giúp hình thành vòng tuần hoàn quản trị tương đối bền vững.

Bài học từ Đài Bắc: Bảo vệ không gian đi bộ bằng công nghệ

Một mô hình khác đáng chú ý là cách quản lý vỉa hè của Đài Bắc nơi cũng có mật độ xe máy và nhà phố rất cao. Thay vì sử dụng các vạch kẻ thông thường dễ bị lấn chiếm, chính quyền Đài Bắc thiết kế các làn đi bộ màu xanh nổi bật để xác định ranh giới cố định dành riêng cho người đi bộ.

Phần không gian này được giám sát bằng hệ thống camera đô thị và áp dụng cơ chế xử phạt tự động đối với các trường hợp lấn chiếm. Trong khi đó, các hộ kinh doanh vẫn được sử dụng phần diện tích phía trong sát mặt tiền cửa hàng theo quy định rõ ràng.

Cách tiếp cận này giúp cân bằng giữa nhu cầu mưu sinh, khai thác thương mại và bảo vệ quyền đi bộ an toàn của người dân trong không gian đô thị mật độ cao.

Xây dựng một luật chơi công bằng và nhân cho cho vỉa hè

Để khôi phục vượng khí thực sự cho nền kinh tế vỉa hè nhưng vẫn giữ gìn kỷ cương đô thị, Hà Nội cần có một cơ chế công bằng, nhân văn và mang tính kỹ trị cao, tập trung vào ba nhóm giải pháp cốt lõi:

Thứ nhất, tái định giá theo thị trường và phân lớp đối tượng. Giá thuê vỉa hè cần phải neo theo bảng giá đất thực tế hoặc giá thuê mặt bằng vật lý của chính tuyến phố đó để triệt tiêu chênh lệch và các giao dịch phi chính thức.

Đặc biệt, để bảo vệ sinh kế của nhóm yếu thế, chính sách cần quy định rõ một tỷ lệ cứng (ví dụ 20% diện tích vỉa hè thương mại tại mỗi phường) làm “Quỹ vỉa hè an sinh”. Phân khúc này áp dụng giá sàn hỗ trợ, được phân bổ công khai, bốc thăm minh bạch dành riêng cho các hộ nghèo, người lao động có thâm niên mưu sinh lâu năm tại địa bàn để họ an tâm ổn định cuộc sống với thời hạn hợp đồng dài từ 2-3 năm.

Thứ hai, quyền thuê vỉa hè phải được xác định là đặc quyền gắn liền hữu cơ với hợp đồng thuê hoặc quyền sử dụng mặt bằng vật lý bên trong nhà ống. Nếu chủ nhà hoặc người thuê cửa hàng mặt tiền có nhu cầu sử dụng, họ phải được ưu tiên.

Nếu họ không thuê, phần không gian đó phải để trống làm lối đi bộ hoặc cảnh quan xanh, không cấp phép cho bên thứ ba thuê chỗ trước cửa nhà, giảm thiểu các xung đột lợi ích dân sự.

Thứ ba, quản trị thông minh với sự hỗ trợ của công nghệ và tôn trọng quyền của người đi bộ. Một hướng đi đáng chú ý là ứng dụng công nghệ vào quản lý vỉa hè. Thành phố có thể triển khai mã QR định danh cho từng vị trí được cấp phép, kết hợp phản ánh hiện trường và AI giám sát vi phạm để theo dõi tình trạng lấn chiếm, xả rác hoặc sử dụng sai mục đích.

Các trường hợp vi phạm nhiều lần có thể bị thu hồi quyền sử dụng nhằm tạo động lực tuân thủ dài hạn thay vì xử lý theo các chiến dịch ngắn hạn. Quan trọng hơn, quyền đi bộ an toàn của người dân cần được đặt ở vị trí trung tâm trong mọi thiết kế chính sách.

Chỉ những vỉa hè đủ rộng mới nên cho phép khai thác thương mại và phải bảo đảm phần diện tích tối thiểu dành cho người đi bộ, người già, trẻ em và du khách. Đây không chỉ là vấn đề giao thông mà còn liên quan trực tiếp tới chất lượng sống và hình ảnh đô thị của Thủ đô.

Vỉa hè Hà Nội không cần những chiến dịch ra quân rầm rộ, cũng không cần một mức giá cho thuê thấp mang tính bao cấp. Điều vỉa hè cần là một cơ chế công bằng và nhân văn.

Khi cơ quan có thẩm quyền tính đúng, hoạch toán đủ giá trị tài sản công, bảo đảm an sinh cho người nghèo, giảm thiểu các nguy cơ xung đột lợi ích dân sự và tận dụng công nghệ để canh giữ phần đường cho người đi bộ, lúc đó, vỉa hè mới thực sự trở thành không gian di sản khang trang, văn minh và năng động hơn cho Hà Nội trong tương lai.