Sau gần 40 năm mở cửa, FDI vẫn là một trong những động lực quan trọng của tăng trưởng kinh tế Việt Nam. Tuy nhiên, khi quy mô nền kinh tế đã thay đổi và các nguồn lực phát triển ngày càng tiệm cận giới hạn, câu hỏi đặt ra lúc này là đã đến lúc nhìn nhận đúng vai trò của FDI trong chiến lược phát triển quốc gia...

VnEconomy xin chia sẻ quan điểm, đề xuất của chuyên gia Huỳnh Hồ Đại Nghĩa, Khoa Chính sách Công, Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, Đại học Quốc gia TP.Hồ Chí Minh, và chuyên gia Lâm Xuân Minh, Thành viên Tổ tư vấn kinh tế - xã hội tỉnh Đồng Nai về cách nhìn nhận lại nguồn lực FDI trong bối cảnh mới.

FDI TỪNG LÀ LỜI GIẢI ĐÚNG, NHƯNG KHÔNG PHẢI ĐÁP ÁN VĨNH VIỄN

Nếu chỉ nhìn vào tiêu đề "Có nên cai FDI", nhiều người sẽ cho rằng đây là một quan điểm cực đoan. Bởi với bất kỳ nền kinh tế đang phát triển nào, đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI) vẫn là nguồn lực không thể thay thế trong quá trình công nghiệp hóa.

Việc đặt câu hỏi “Việt Nam có cần cai FDI hay không” thường lập tức kéo cuộc tranh luận về hai thái cực. Một phía cho rằng FDI là động lực gần như không thể thay thế đối với tăng trưởng, nên trong mọi hoàn cảnh, Việt Nam vẫn phải tiếp tục mở cửa tối đa, ưu đãi tối đa, trải thảm tối đa để giữ chân và thu hút nhà đầu tư nước ngoài.

Phía còn lại ngày càng sốt ruột trước sự lớn mạnh kéo dài của khu vực đầu tư nước ngoài, trước thực tế doanh nghiệp nội địa lớn lên chậm hơn nhiều so với tốc độ tăng trưởng của nền kinh tế và vì thế cho rằng đã đến lúc phải giảm mạnh sự lệ thuộc, thậm chí phải “cai” FDI như từ bỏ một dạng phụ thuộc chiến lược.

Hai chuyên gia lại có quan điểm khác. Ông Huỳnh Nghĩa và ông Lâm Xuân Minh cho rằng thứ cần đặt ở vị trí trung tâm thật ra phải là năng lực phát triển của Việt Nam chứ không phải FDI. Xét đến cùng, FDI chỉ là một công cụ và “công cụ ấy đang phục vụ cho mục tiêu nào và có làm cho nội lực kinh tế Việt Nam mạnh lên”.

Năm 2025, bức tranh vĩ mô của Việt Nam rất ấn tượng. GDP tăng 8,02%, tổng kim ngạch xuất nhập khẩu đạt 930,05 tỷ USD, trong đó xuất khẩu đạt 475,04 tỷ USD, tăng 17% so với năm trước. Vốn FDI thực hiện đạt 27,62 tỷ USD, cao nhất trong vòng 5 năm, còn tổng vốn FDI đăng ký đạt 38,42 tỷ USD. Những chỉ số ấy tạo ra cảm giác rằng nền kinh tế đang tăng tốc mạnh, đang tận dụng tốt vị thế địa kinh tế mới, đang được cộng đồng đầu tư quốc tế đánh giá cao.

Nhưng nếu chỉ dừng ở tốc độ tăng trưởng, quy mô xuất khẩu và con số giải ngân FDI, chúng ta rất dễ bỏ qua một câu hỏi mang tính cốt lõi hơn: tăng trưởng đó đang bồi đắp năng lực cho đối tượng, thành phần kinh tế nào?

Khu vực FDI tiếp tục chiếm trên 70% kim ngạch xuất khẩu, đóng góp khoảng 20% GDP, trong khi phần lớn doanh nghiệp trong nước vẫn gặp khó trong tiếp cận vốn, đất đai, công nghệ, nhân lực chất lượng cao, chuỗi cung ứng và thị trường quốc tế. Lúc này, vấn đề không phải là “có FDI hay không” mà là cấu trúc ưu tiên của nền kinh tế đang nghiêng về đâu và đang tạo ra sức mạnh dài hạn cho đối tượng nào.

Do đó, hai chuyên gia nhấn mạnh, Việt Nam không “cai” FDI, nhưng Việt Nam nhất thiết phải “cai” một thứ khác nguy hiểm hơn nhiều: “cai” tư duy phát triển dựa quá lâu vào ưu đãi ngoại lực trong khi nội lực không lớn lên tương xứng.

Việt Nam cần “cai” sự lệ thuộc chiến lược vào FDI và “cai” luôn thói quen dùng tài nguyên quốc gia để đổi lấy tăng trưởng ngắn hạn mà không nâng được sức mạnh thực chất của doanh nghiệp Việt.

Một nền kinh tế có độ mở lớn, nằm trong tâm điểm của quá trình tái cấu trúc chuỗi cung ứng toàn cầu, không thể và cũng không nên khép cửa với dòng vốn quốc tế.

FDI từng là một lựa chọn phù hợp và đúng đắn, là động lực và nguồn lực phát triển rất quan trọng cho kinh tế Việt Nam. Trong nhiều thập niên, Việt Nam thiếu vốn, thiếu công nghệ, thiếu kinh nghiệm quản trị, thiếu khả năng tổ chức sản xuất quy mô lớn, thiếu cả khả năng kết nối với các mạng lưới khách hàng toàn cầu. Trong bối cảnh đó, FDI không chỉ là tiền, mà còn là đơn hàng, tiêu chuẩn kỹ thuật, quy trình quản trị, chuỗi logistics, hệ thống khách hàng.

Và quan trọng hơn hết, vốn FDI giúp Việt Nam “nhảy” vào chuỗi sản xuất toàn cầu nhanh hơn rất nhiều so với nếu chỉ đi bằng nội lực ở giai đoạn ban đầu.

Nếu không có FDI, Việt Nam khó có thể hình thành nhanh các cụm công nghiệp điện tử, dệt may, da giày, thiết bị điện, cơ khí lắp ráp với quy mô như hiện nay. Kim ngạch xuất khẩu của Việt Nam cũng khó có thể mở rộng với tốc độ mạnh như những năm qua. Việt Nam cũng khó trở thành một mắt xích đáng kể trong chiến lược đa dạng hóa chuỗi cung ứng toàn cầu của nhiều tập đoàn lớn. Ở một giai đoạn phát triển nhất định, FDI rõ ràng là một cú hích hiệu quả, không thể thiếu.

Nhưng điều từng đúng ở giai đoạn đầu không đương nhiên đúng mãi về sau. Có những chính sách, nguồn lực chỉ phát huy tác dụng ở thời điểm một nền kinh tế còn ở thế yếu, còn thiếu gần như mọi điều kiện nền tảng.

Khi nền kinh tế đã đi sang một trình độ khác, tầng nấc phát triển cao hơn, chính sách không đổi rất dễ trở thành lực cản. Điều từng là cú hích có thể biến thành lực cản, và đó chính là nguy cơ Việt Nam đang đối mặt. Đó là nền kinh tế phụ thuộc rất nặng vào FDI, và nếu FDI rút hết đi, chúng ta có gì?

RỦI RO KHÔNG TỚI TỪ FDI MẠNH MÀ TỪ DOANH NGHIỆP NỘI YẾU QUÁ LÂU

Hai chuyên gia Huỳnh Hồ Đại Nghĩa và Lâm Xuân Minh cho rằng điều đáng lo thật sự không nằm ở chỗ khu vực FDI mạnh, mà nằm ở việc khu vực ấy mạnh lên rất nhanh trong khi doanh nghiệp Việt yếu quá lâu.

Thực tế cho thấy, một nền kinh tế hoàn toàn có thể vừa mở cửa mạnh vừa giữ được ưu tiên phát triển nội lực. Hàn Quốc, Đài Loan, Trung Quốc đều từng thu hút vốn, công nghệ ngoại và thị trường ngoại để làm lực đẩy bứt tốc cho tăng trưởng kinh tế.

Nhưng mục tiêu thật sự của các quốc gia này luôn là nâng cấp doanh nghiệp bản địa, làm chủ công nghệ, tích lũy năng lực sản xuất và chuyển tài nguyên quốc gia thành sức mạnh quốc gia. Với tư duy chiến lược đó, FDI chỉ là một trong những nguồn lực được tận dụng đúng lúc, một cách hiệu quả.

Việt Nam sau nhiều năm tăng trưởng nhanh, thu hút FDI mạnh mẽ, nền móng doanh nghiệp nội địa vẫn chưa đủ dày, đủ khỏe. Nghị quyết 68-NQ/TW của Bộ Chính trị ban hành tháng 5/2025 là một dấu mốc quan trọng khi khẳng định phát triển kinh tế tư nhân là yêu cầu cấp bách.

Mục tiêu đến năm 2030 khu vực này phải trở thành một trong những động lực quan trọng nhất của nền kinh tế quốc dân. Chỉ riêng việc phải ra một nghị quyết ở tầm cao như vậy cho thấy nhà nước đã nhận ra không thể tiếp tục để doanh nghiệp tư nhân trong nước phát triển ở vị trí thứ yếu như trước.

Năm 2025, dù hoạt động doanh nghiệp có những tín hiệu sáng hơn ở một số mặt, nhưng số lượng doanh nghiệp rút lui khỏi thị trường rất lớn. Hàng trăm nghìn doanh nghiệp tạm ngừng hoạt động, chờ giải thể hoặc giải thể, cho thấy sức chống chịu của khu vực doanh nghiệp trong nước vẫn còn yếu.

Nhiều doanh nghiệp nhỏ và vừa tiếp tục ở trạng thái manh mún, tập trung chủ yếu vào thương mại - dịch vụ, ít tham gia vào sản xuất, khó tiếp cận tín dụng và càng khó bước vào các chuỗi giá trị có yêu cầu kỹ thuật cao.

Đó chính là nghịch lý của kinh tế Việt Nam: tăng trưởng vĩ mô đẹp, nhưng nền móng doanh nghiệp nội địa chưa đủ mạnh. Một nền kinh tế mà khu vực ngoại tăng rất nhanh còn khu vực nội lớn lên rất chậm sẽ tạo ra một dạng phát triển mất cân đối hay thậm chí là một nền kinh tế hai tốc độ.

Chúng ta có thể có thêm nhiều nhà máy, nhiều khu công nghiệp, nhiều đơn hàng, nhiều con số xuất khẩu. Nhưng giá trị ở lại trong nền kinh tế có thể quá ít: ít công nghệ lõi, ít thương hiệu Việt đủ tầm, ít doanh nghiệp Việt nắm các khâu giá trị cao, ít năng lực tự chủ sản xuất và ít quyền mặc cả chiến lược hơn ta tưởng.

Khi đó, tăng trưởng có thể cao, nhưng sức mạnh quốc gia lại tăng chậm. Và đó là điều cần lo hơn nhiều so với chuyện FDI có vào thêm vài tỷ USD hay không.

Chính vì vậy, tranh luận về FDI ở Việt Nam lâu nay bị khóa trong một khung quá hẹp: cần hay không cần vốn ngoại. Trong khi đó, câu hỏi lớn hơn lại bị bỏ qua: ai đang được ưu tiên tiếp cận tài nguyên phát triển của Việt Nam?