Sự bùng nổ của trí tuệ nhân tạo (AI) đang tạo ra khối tài sản khổng lồ cho các công ty công nghệ và nhà đầu tư trên thị trường chứng khoán. Tuy nhiên, phần đông người Mỹ vẫn chưa được hưởng lợi đáng kể từ làn sóng tăng trưởng này...

Theo kênh CNBC, khoảng cách đó đang thúc đẩy ngày càng nhiều đề xuất nhằm phân phối rộng rãi hơn thành quả kinh tế do AI mang lại.

Một trong những ý tưởng đáng chú ý nhất đến từ Thượng nghị sĩ Bernie Sanders. Ông đề xuất để công chúng Mỹ nắm 50% quyền sở hữu trong lĩnh vực AI. Dù khó sớm trở thành chính sách, đề xuất này phản ánh cuộc tranh luận ngày càng sôi nổi về cách chia sẻ hàng nghìn tỷ USD giá trị kinh tế mà AI có thể tạo ra.

Một cuộc khảo sát gần đây cho thấy đa số người lao động Mỹ muốn tăng trách nhiệm của các tập đoàn thông qua việc thành lập một quỹ đầu tư quốc gia về AI.

Nhiều cơ chế khác cũng được đưa ra, từ việc để chính phủ nắm cổ phần trong các công ty AI đến trả tiền cho người cung cấp dữ liệu.

NGƯỜI DÂN MỸ NGÀY CÀNG HOÀI NGHI VỀ AI

Trong thời gian gần đây, sự phản đối của công chúng Mỹ đối với các trung tâm dữ liệu phục vụ AI đang gia tăng nhanh chóng. Cuộc thăm dò do Emerson College công bố tuần trước cho thấy chỉ 27% người Mỹ ủng hộ xây dựng trung tâm dữ liệu tại hoặc gần nơi họ sinh sống, trong khi 63% phản đối. Vào tháng 12/2025, tỷ lệ ủng hộ còn ở mức 33% và tỷ lệ phản đối là 42%.

Những lo ngại này đang bắt đầu tác động đến chính sách. Đầu tháng này, Thống đốc bang New York Kathy Hochul đã ký sắc lệnh điều hành tạm cấm xây dựng các trung tâm dữ liệu quy mô lớn mới sử dụng công suất điện từ 50 MW trở lên trong thời hạn tối đa 1 năm. Với quyết định này, New York trở thành bang đầu tiên tại Mỹ áp dụng lệnh cấm như vậy.

Phản ứng ngày càng mạnh xuất phát từ quan điểm cho rằng các tập đoàn công nghệ thu về phần lớn lợi ích kinh tế từ AI, trong khi cộng đồng địa phương phải gánh chi phí, từ nhu cầu điện và nước tăng cao đến sức ép đối với các nguồn tài nguyên thiết yếu.

Trước tình trạng lợi ích từ AI có nguy cơ tập trung quá nhiều vào doanh nghiệp, giới chuyên gia đã đề xuất nhiều cơ chế phân phối lại, từ sở hữu công và chia sẻ cổ phần đến trả tiền cho những người cung cấp dữ liệu.

Nhà khoa học máy tính Jaron Lanier thuộc Microsoft Research ủng hộ mô hình người dân được trả tiền cho thông tin và những đóng góp giúp hình thành các hệ thống AI. Ông thiên về việc phân phối lợi ích trực tiếp, nhưng cho rằng cần có một cơ cấu có yếu tố dân chủ nếu các công ty tiếp tục xem nhẹ vai trò của con người trong quá trình phát triển AI.

TRẢ TIỀN CHO DỮ LIỆU HAY LẬP “CÔNG ĐOÀN” MỚI?

Thách thức lớn nhất là xác định mỗi cá nhân đã đóng góp bao nhiêu vào giá trị của một hệ thống AI và họ nên được trả bao nhiêu. Các mô hình AI được đào tạo bằng lượng thông tin khổng lồ từ hàng triệu, thậm chí hàng tỷ nguồn. Vì vậy, dù tổng giá trị của dữ liệu rất lớn, phần đóng góp của từng người có thể không đáng kể.

Ông Raul Castro Fernandez, Phó giáo sư khoa học máy tính tại Đại học Chicago, cho rằng không nhất thiết phải định giá chính xác từng dữ liệu riêng lẻ. Thay vào đó, có thể xây dựng một cơ chế quản lý tập thể tương tự hệ thống tiền bản quyền âm nhạc.

Theo đó, các công ty AI sẽ trích một phần lợi nhuận từ mô hình vào quỹ chung. Quy mô khoản đóng góp được xác định dựa trên mức độ hiệu quả của mô hình phụ thuộc vào dữ liệu, sau đó tiền được phân phối cho người sáng tạo, nhà xuất bản, nền tảng và các bên trung gian theo những tiêu chí đã được kiểm toán.

Tuy nhiên, hai nhà nghiên cứu Nicholas Vincent và Brent Hecht cảnh báo việc định giá đóng góp dữ liệu mang tính chủ quan cao. Chỉ một thay đổi nhỏ trong phương pháp tính cũng có thể làm thay đổi đáng kể cách phân bổ. Trong khi giá trị dữ liệu của mỗi cá nhân vốn rất nhỏ, chi phí dành cho việc định giá có thể trở nên không tương xứng với số tiền họ nhận được.

Một phương án khác là thành lập những tổ chức đại diện tương tự công đoàn. Ông Matt Prewitt, Chủ tịch RadicalxChange Foundation, đề xuất thành lập các hiệp hội để thương lượng với doanh nghiệp AI về cổ phần, thù lao, quyền quản trị và quyền tham gia quyết định.

RadicalxChange cho rằng cả việc chia nhỏ quyền sở hữu cho nhiều người hơn lẫn tập trung quyền sở hữu vào tay Chính phủ Mỹ đều có thể mang lại một số lợi ích, nhưng chỉ là giải pháp tạm thời. Cách thứ nhất vẫn duy trì những động cơ khai thác lợi nhuận của mô hình sở hữu truyền thống, còn cách thứ hai làm tăng nguy cơ các cơ quan đại diện bị nhóm lợi ích chi phối và không còn phản ánh đúng lợi ích của công chúng.

ĐÁNH THUẾ DOANH NGHIỆP, RÚT NGẮN TUẦN LÀM VIỆC

Một số chuyên gia cho rằng Chính phủ Mỹ không nhất thiết phải dựa vào những ý tưởng chưa được kiểm chứng, bởi các công cụ để phân phối lợi ích từ AI công bằng hơn đã có sẵn.

Nhà kinh tế Dean Baker, đồng sáng lập Trung tâm Nghiên cứu Kinh tế và Chính sách, đề xuất tăng thuế doanh nghiệp, thực thi nghiêm luật chống độc quyền và tăng cường bảo vệ người lao động.

Ông Baker tin rằng AI chưa thể khiến lao động con người bị thay thế hàng loạt. Tuy nhiên, nếu kịch bản này xảy ra, ông cho rằng Chính phủ Mỹ vẫn có thể sử dụng những biện pháp truyền thống, trước hết là nâng thuế thu nhập doanh nghiệp đối với tất cả công ty.

Theo ông, một cách thực hiện hiệu quả là yêu cầu doanh nghiệp chuyển giao số cổ phần không có quyền biểu quyết tương ứng với thuế suất mục tiêu. Chẳng hạn, nếu thuế suất được ấn định ở mức 25%, doanh nghiệp sẽ phải chuyển giao lượng cổ phần tương đương 25%.

Ông Baker cũng cho rằng việc thực thi nghiêm luật chống độc quyền có thể góp phần phân phối lợi nhuận từ AI công bằng hơn.

"Mỹ từng để hàng hóa giá rẻ từ Trung Quốc gây sức ép lên nhiều bộ phận lao động sản xuất trong nước, vì vậy không nên dựng hàng rào bảo hộ chỉ để duy trì khối tài sản khổng lồ của những tỷ phú công nghệ như Elon Musk hay Mark Zuckerberg", ông Baker chỉ ra.

Nguy cơ lặp lại những sai lầm chính sách trước đây, từ phản ứng lỏng lẻo trước sự trỗi dậy của mạng xã hội đến làn sóng chuyển hoạt động sản xuất ra nước ngoài, đang được các nhà hoạch định chính sách cấp cao của Mỹ đặc biệt chú ý. Họ dự báo ảnh hưởng của AI đối với việc làm sẽ trở thành vấn đề xã hội và bầu cử ngày càng quan trọng trong những năm tới.

Thu nhập cơ bản phổ quát, theo cách gọi của tỷ phú Elon Musk, từ lâu được nhắc đến như một giải pháp nếu AI gây thất nghiệp hàng loạt. Tuy nhiên, một cơ chế đơn giản hơn và đã có tiền lệ tại nhiều nước là sử dụng phần năng suất tăng thêm do AI tạo ra để rút ngắn thời gian làm việc.

Mỹ đã thiết lập ngưỡng làm việc tiêu chuẩn 40 giờ mỗi tuần từ khoảng 90 năm trước và đến nay hầu như không thay đổi, trong khi nhiều quốc gia đã rút ngắn tuần làm việc hoặc tổng thời gian làm việc trong năm.

Theo ông Baker, nếu AI thực sự tạo ra sự bùng nổ năng suất như kỳ vọng, Mỹ có thể hạ thời gian làm việc tiêu chuẩn xuống 32 giờ mỗi tuần, thậm chí thấp hơn. Mức trả thêm cho giờ làm ngoài tiêu chuẩn cũng có thể tăng từ 50% lên 100%.

Theo cách tiếp cận này, câu trả lời không phải là con người ngừng làm việc, mà là làm việc ít hơn. Người lao động có thể được hưởng thành quả từ AI thông qua thời gian làm việc ngắn hơn và mức thù lao cao hơn cho số giờ làm thêm.