Quy định mới đã cho phép mở rộng đối tượng tham gia bảo hiểm xã hội bắt buộc tới chủ hộ kinh doanh có đăng ký. Song thực tế, việc tham gia với nhóm này vẫn còn những rào cản, nhất là về tài chính, thu nhập, cơ chế thực thi...

Báo cáo nghiên cứu mới nhất của Tổ chức Lao động Quốc tế (ILO) về “Mở rộng bảo hiểm xã hội đối với hộ kinh doanh ở Việt Nam: Thách thức, lựa chọn chính sách và lộ trình thực hiện” công bố tháng 3/2026, cho thấy, việc mở rộng bảo hiểm xã hội đối với hộ kinh doanh đang đối mặt với nhiều thách thức.

RÀO CẢN VỀ TÀI CHÍNH VÀ THU NHẬP

Báo cáo của ILO nhấn mạnh, trong cơ cấu nền kinh tế Việt Nam, hộ kinh doanh là một khu vực có quy mô lớn, đóng vai trò quan trọng trong tạo việc làm và phát triển kinh tế địa phương. Tuy nhiên, mức độ tham gia bảo hiểm xã hội của chủ hộ và người lao động trong khu vực này vẫn còn khá thấp, khiến đại đa số những người này không được bảo vệ trước các rủi ro trong cuộc sống.

Theo khảo sát của ILO đối với hơn 800 hủ hộ kinh doanh và cơ sở kinh doanh cá thể, cho thấy các rào cản về tài chính là một trong những trở ngại tham gia bảo hiểm xã hội với nhóm này.

Về mức đóng, Luật Bảo hiểm xã hội 2024 cho phép chủ hộ kinh doanh đã đăng ký được lựa chọn mức tiền lương làm căn cứ đóng, với mức tối thiểu bằng mức lương cơ sở tham chiếu (hiện mức lương cơ sở là 2,34 triệu đồng/tháng). Áp dụng mức đóng 25% theo quy định, mức đóng tối thiểu hàng tháng tương ứng khoảng 585.000 đồng.

Sử dụng dữ liệu từ Điều tra Lao động việc làm, thu nhập bình quân hàng tháng của chủ hộ kinh doanh ước tính khoảng 14 triệu đồng. Như vậy, mức đóng tối thiểu là tương đối phù hợp với khả năng tài chính của đa số chủ hộ kinh doanh, vì chỉ chiếm khoảng 4,6% thu nhập bình quân hàng tháng của họ.

Xét theo nhóm tuổi, đa số các nhóm đều đánh giá mức đóng tối thiểu là phù hợp, với tỷ lệ đóng chiếm dưới 1% – 4% doanh thu bình quân hàng tháng. Các hộ kinh doanh cũng báo cáo biên lợi nhuận tương đối tốt, với gần 1/4 số hộ có biên lợi nhuận trên 10% sau khi trừ đi mọi chi phí, bao gồm cả chi phí lao động của chính chủ hộ.

Tuy nhiên, các chủ hộ trẻ hơn (dưới 25 tuổi) có doanh thu và lợi nhuận thấp hơn, khả năng tài chính hạn chế hơn, khiến họ ngần ngại hơn trong việc đóng bảo hiểm xã hội.

Tương tự, những chủ hộ kinh doanh dưới 45 tuổi, dù có thu nhập cao hơn - thường ưu tiên các chi phí gia đình, dẫn đến ít dư địa để tiết kiệm. Những người kinh doanh trong các lĩnh vực có tính biến động cao như ăn uống, du lịch, dịch vụ còn phải đối mặt với thu nhập mang tính mùa vụ, phải tái đầu tư vào cơ sở vật chất, khiến cho việc duy trì đóng bảo hiểm khó khăn hơn.

Mặc dù đa số người trả lời cho rằng mức đóng tối thiểu là có thể chấp nhận, các chủ hộ kinh doanh mới thành lập và chủ hộ trẻ bày tỏ nhiều lo ngại hơn về tình hình của họ.

Về thu nhập, hộ kinh doanh thường có quy mô nhỏ, thiếu các cấu trúc quản lý chính thức và phải đối mặt với thu nhập biến động, đặc biệt đối với những hộ hoạt động trong các lĩnh vực mang tính mùa vụ như du lịch hoặc dịch vụ nông nghiệp.

THÊM CHÍNH SÁCH HỖ TRỢ ĐỂ MỞ RỘNG DIỆN BAO PHỦ

Luật Bảo hiểm xã hội năm 2024, có hiệu lực từ ngày 1/7/2025 đã quy định mở rộng đối tượng tham gia bảo hiểm xã hội bắt buộc tới chủ hộ kinh doanh có đăng ký. Báo cáo của ILO đánh giá, quy định này của Luật được kỳ vọng có tiềm năng mở rộng độ bao phủ bảo hiểm xã hội tới hàng triệu lao động, đưa Việt Nam tiến gần hơn mục tiêu bao phủ đạt tỷ lệ 60% vào năm 2030 theo tinh thần Nghị quyết số 28-NQ/TW.

ILO khuyến nghị một số phương án chính sách mà Việt Nam có thể xem xét để hỗ trợ việc mở rộng bảo hiểm xã hội bắt buộc tới chủ hộ kinh doanh và người lao động của họ.

Một trong những giải pháp quan trọng là điều chỉnh phương thức đóng góp và tăng cường khả năng chi trả. Bởi hộ kinh doanh thường có thu nhập không ổn định hoặc theo mùa vụ, khiến yêu cầu đóng cố định hàng tháng theo quy định của bảo hiểm xã hội bắt buộc khó khả thi.

Luật Bảo hiểm xã hội 2024 mở ra lựa chọn đóng theo quý và nửa năm, nhưng cần thêm sự linh hoạt và mức đóng phù hợp khả năng chi trả. Một lựa chọn là cho phép đóng trước nhiều năm với mức phí chiết khấu. Điều này giúp người đóng có thể “làm phẳng” nghĩa vụ tài chính theo thời gian, đặc biệt khi thu nhập tăng trong một số giai đoạn.

Để thúc đẩy việc tham gia và hỗ trợ giai đoạn chuyển tiếp, các lựa chọn chính sách bao gồm áp dụng trợ cấp tạm thời trong thời gian có hạn, hoặc áp dụng tỷ lệ đóng góp theo lộ trình tăng dần cho chủ hộ, đặc biệt với những hộ kinh doanh trong giai đoạn đầu của quá trình chính thức hóa hoặc có khả năng chi trả thấp.

Một lựa chọn khác là mở rộng hỗ trợ ngân sách nhà nước để bù cho một phần đóng của “chủ sử dụng lao động”. Các chính sách này sẽ giúp giảm áp lực tài chính trong giai đoạn đầu của việc chính thức hóa, và giúp ngăn chặn sự bỏ cuộc do biến động thu nhập.

Điều kiện tham gia có lộ trình và hợp lý cũng được nhấn mạnh. Để khuyến khích việc tham gia bền vững, có thể xem xét áp dụng cách tiếp cận theo lộ trình, chẳng hạn yêu cầu tham gia bảo hiểm xã hội bắt buộc trong vòng 24 tháng kể từ khi đăng ký kinh doanh, hoặc sớm hơn nếu hộ kinh doanh vượt một ngưỡng doanh thu nhất định.

Đồng thời, cần có cơ chế tạm ngừng rõ ràng đối với hộ kinh doanh gặp thua lỗ hoặc thu nhập giảm dưới mức sàn tối thiểu, cho phép họ tạm ngừng đóng nhưng không bị loại khỏi hệ thống. Bên cạnh đó, cần tạo sân chơi bình đẳng cho hộ kinh doanh như là một loại hình doanh nghiệp đặc biệt.