Trong bối cảnh Hà Nội đang đẩy mạnh nạo vét, khơi thông các dòng sông nội đô như Tô Lịch, Kim Ngưu, Sét hay Lừ nhằm giảm úng ngập và cải thiện môi trường, một vấn đề cấp bách đang nổi lên: làm gì với khối lượng bùn thải khổng lồ được đưa lên từ lòng sông?

Như Chủ tịch UBND Thành phố Hà Nội Trần Sỹ Thanh từng thẳng thắn chia sẻ tại sự kiện khánh thành Nhà máy điện rác Sóc Sơn mới đây: “Thành phố hiện không có chỗ để chôn bùn nạo vét sông theo đúng quy định.”

Vấn đề không chỉ là logistics mà còn là bài toán môi trường khi việc chôn lấp không chỉ tốn kém mà còn tiềm ẩn nguy cơ ô nhiễm thứ cấp. Tuy nhiên, nhiều quốc gia trên thế giới đã coi bùn nạo vét không phải là gánh nặng, mà là nguồn tài nguyên thứ cấp có thể tái sử dụng trong xây dựng hạ tầng đô thị...

KHI BÙN SÔNG TRỞ THÀNH NGUYÊN LIỆU XÂY DỰNG

Một nghiên cứu đăng trên Journal of Cleaner Production của nhóm H. Beddaa và cộng sự với tiêu đề "Reuse potential of dredged river sediments in concrete: Effect of sediment variability" cho thấy bùn nạo vét từ sông có thể thay thế một phần cát tự nhiên trong bê tông, nếu được xử lý đúng cách.

Nhóm nghiên cứu đã tiến hành lấy mẫu bùn từ các con sông khác nhau, xử lý bằng phương pháp phơi khô, sàng lọc và loại bỏ tạp chất, rồi phối trộn vào bê tông với tỷ lệ 10-50% so với cát tự nhiên. Kết quả cho thấy, ở tỷ lệ thay thế 30%, bê tông vẫn đạt các chỉ tiêu cơ lý cần thiết.

Điều này mở ra hướng đi bền vững trong việc tái sử dụng vật liệu thải, giảm khai thác tài nguyên tự nhiên và giảm phát thải CO₂.

Tương tự, nghiên cứu Valorization of Dredged Sediments and Recycled Concrete Aggregates in Road Subgrade Construction cũng khẳng định rằng bùn nạo vét ổn định bằng vôi hoặc xi măng có thể được dùng làm vật liệu nền đường (road subgrade). Ở tỷ lệ khoảng 20%, hỗn hợp này vẫn đạt yêu cầu về độ bền nén và tính ổn định.

Tại Pháp, các nhà khoa học còn thử nghiệm sử dụng bùn từ lưu vực sông Seine trong bê tông thấm (pervious concrete) - loại bê tông cho phép nước mưa thấm xuống đất để giảm ngập. Dù quá trình thủy hóa chậm hơn một chút nhưng vật liệu vẫn đảm bảo độ bền và độ thấm cần thiết.

Những kết quả nghiên cứu này đã phần nào khẳng định: nếu được xử lý đúng quy trình, bùn sông có thể trở thành vật liệu xây dựng an toàn và bền vững.

TRUNG QUỐC VỚI MÔ HÌNH KINH TẾ TUẦN HOÀN, TÁI CHẾ TÀI NGUYÊN TỪ BÙN THẢI

Tại Trung Quốc, quốc gia có hệ thống sông ngòi và kênh đào khổng lồ, cũng từng đối mặt với tình trạng tương tự Hà Nội với khối lượng bùn khổng lồ phát sinh từ hệ thống thoát nước và hồ chứa.

Theo bài báo "Safe Disposal and Resource Recovery of Urban Sewage Sludge in China" (Engineering, 2022), Chính phủ Trung Quốc đang chuyển hướng mạnh mẽ sang mô hình “tái chế tài nguyên từ bùn thải”, trong đó khuyến khích sử dụng bùn sau xử lý cho sản xuất vật liệu xây dựng, cải tạo đất và đồng xử lý trong lò xi măng.

Dù đã đạt được những tiến bộ đáng kể, Trung Quốc vẫn đang trong quá trình chuyển đổi dần sang mô hình kinh tế tuần hoàn cho bùn thải, tương tự bài toán thách thức mà Hà Nội đang tìm lời giải.

Tuy nhiên, báo cáo của Ngân hàng Phát triển châu Á cho thấy phần lớn bùn tại Trung Quốc vẫn được xử lý bằng phương pháp truyền thống: cô đặc, khử nước rồi chôn lấp. Tỷ lệ “tái sử dụng có lợi” (beneficial use) mới chỉ chiếm dưới 30% tổng lượng bùn thải đô thị.

Nghiên cứu Dilemma of Sewage Sludge Treatment and Disposal in China cũng chỉ ra rằng ngay cả các đô thị lớn như Bắc Kinh, Thượng Hải, Thâm Quyến vẫn gặp khó khăn trong xử lý an toàn và kinh tế.

Như vậy, dù đã đạt được những tiến bộ đáng kể, Trung Quốc vẫn đang trong quá trình chuyển đổi dần sang mô hình kinh tế tuần hoàn cho bùn thải, tương tự bài toán thách thức mà Hà Nội đang tìm lời giải.

HƯỚNG ĐI KHẢ THI CHO HÀ NỘI

Từ các kinh nghiệm quốc tế nêu trên, Hà Nội có thể cân nhắc triển khai thí điểm mô hình xử lý - tái sử dụng bùn nạo vét sông theo hướng bền vững hơn, cụ thể:

Thứ nhất, xây dựng trạm xử lý bùn quy mô nhỏ tại chỗ. Các trạm này có thể đặt gần khu vực nạo vét, áp dụng công nghệ ép khử nước, sấy, và trộn vôi hoặc xi măng để ổn định bùn trước khi vận chuyển.

Thứ hai, hợp tác với viện nghiên cứu và doanh nghiệp vật liệu. Theo đó, các đơn vị như Viện Vật liệu Xây dựng, Đại học Xây dựng Hà Nội hoặc các doanh nghiệp bê tông, gạch block có thể tham gia thử nghiệm phối trộn bùn sông đã xử lý vào sản phẩm.

Thứ ba, ban hành tiêu chuẩn kỹ thuật cho bùn tái sử dụng. Cần phân biệt rõ giữa “bùn nguy hại” (nhiễm kim loại nặng) và “bùn sạch có thể tái chế”; đồng thời ban hành quy chuẩn về chỉ tiêu cơ lý và hóa học khi sử dụng bùn trong xây dựng.

Thứ tư, xây dựng cơ chế khuyến khích đầu tư: Có thể miễn giảm thuế, hỗ trợ tín dụng xanh cho doanh nghiệp tham gia các dự án tái chế bùn thải.

Nếu triển khai hiệu quả, mô hình này không chỉ giúp giảm áp lực xử lý môi trường, mà còn mang lại nguồn vật liệu rẻ, thân thiện sinh thái, phục vụ các công trình hạ tầng đô thị.

Trong bối cảnh xu hướng toàn cầu đang chuyển mình mạnh mẽ hướng tới nền kinh tế tuần hoàn và phát triển đô thị xanh, việc chuyển hóa bùn từ các con sông như Tô Lịch và Kim Ngưu từ một "vấn đề môi trường" thành "nguồn tài nguyên tái chế" là hoàn toàn khả thi. Điều này sẽ mang lại nhiều lợi ích bền vững cho cộng đồng và môi trường.

Thay vì chôn lấp, Hà Nội có thể đi theo hướng của các thành phố tiên tiến - coi bùn như một mắt xích trong chuỗi tái chế đô thị. Như các nhà khoa học quốc tế từng nhận định: “Không có chất thải nào là vô dụng - chỉ có tài nguyên chưa được khai thác.”

Nếu làm được điều đó, Hà Nội sẽ không chỉ giải được bài toán xử lý bùn nạo vét ở các dòng sông như Tô Lịch, mà còn góp phần khẳng định tầm nhìn mới về quản lý môi trường đô thị bền vững trong thời đại xanh.