Trên những cánh đồng dứa ở Ngọc Liên, lá dứa sau thu hoạch từng được đốt bỏ hoặc vùi xuống đất. Nay, thứ phụ phẩm ấy được Hợp tác xã Đồng Tâm thu gom, tách thành những sợi tơ trắng ngà, tạo thêm nguồn thu và giảm áp lực môi trường...

Trong góc xưởng nhỏ của Hợp tác xã Dịch vụ nông nghiệp và Giống cây trồng Đồng Tâm (Hợp tác xã Đồng Tâm), tiếng máy tách sợi đều đều. Anh Đỗ Đồng Tâm, Giám đốc hợp tác xã, cẩn thận nâng những dải tơ vừa tách lên dưới ánh nắng.

TỪ NHỮNG ĐÁM KHÓI TRÊN CÁNH ĐỒNG

Những sợi tơ mảnh, trắng ngà, dai và mềm nằm gọn trong lòng bàn tay rám nắng. Với anh Tâm, đó không đơn thuần là một sản phẩm mới mà còn là thành quả của nhiều năm tìm tòi, thử nghiệm và cả những lần thất bại.

“Khi mới làm tơ từ lá dứa, hợp tác xã lỗ liên tục vì máy móc chưa phù hợp, thiếu kinh nghiệm chọn lá có tỷ lệ xơ cao, chưa biết xử lý thế nào cho sạch xơ. Nhưng nghĩ nếu làm thành công sẽ là hướng đi triển vọng, vừa tăng thu nhập vừa bảo vệ môi trường nên anh em lại động viên nhau cố gắng”, anh Tâm chia sẻ.

Ngọc Liên hiện có khoảng 1.200ha dứa. Sau khi thu hoạch quả, hàng nghìn tấn lá bị bỏ lại trên đồng. Người dân thường băm nhỏ, vùi xuống đất, đốt hoặc xử lý bằng thuốc để nhanh chóng làm đất cho vụ mới.

Cách làm này giúp giảm công thu gom nhưng cũng kéo theo những hệ lụy về môi trường. Vào mùa thu hoạch, những đám khói đốt lá có thể phủ kín các cánh đồng, ảnh hưởng đến không khí và tiềm ẩn nguy cơ phát sinh mầm bệnh cho vụ sản xuất tiếp theo.

“Có những hôm đi trên quốc lộ qua vùng trồng dứa, tôi cảm giác không thở nổi vì khói đốt lá bốc lên mù mịt. Lúc đó tôi tự hỏi, tại sao không tận dụng lá dứa hoặc xử lý chúng đúng cách để biến thành sản phẩm có ích?”, anh Tâm nhớ lại. Ý tưởng ấy thôi thúc anh tìm kiếm một hướng đi mới cho thứ phụ phẩm vốn bị bỏ quên.

Năm 2024, thông qua một lớp tập huấn nông dân tại địa phương, anh được tiếp cận mô hình sản xuất sợi tơ từ lá dứa phục vụ ngành dệt may và xử lý bã thải thành phân bón hữu cơ do Viện Phát triển kinh tế hợp tác thuộc Liên minh Hợp tác xã Việt Nam triển khai.

Sau các buổi tập huấn, anh bắt đầu tìm hiểu sâu hơn về quy trình tách xơ. Với sự hỗ trợ của các chuyên gia, hợp tác xã mạnh dạn đầu tư máy kéo sợi, từng bước hình thành mô hình xử lý lá dứa đầu tiên tại địa phương.

MỖI CHIẾC LÁ THÊM MỘT GIÁ TRỊ

Để chủ động nguyên liệu, Hợp tác xã Đồng Tâm thu mua lá dứa của người dân với giá khoảng 600-800 đồng/kg. Hợp tác xã đồng thời xây dựng vùng sản xuất giống dứa MD2 trên diện tích gần 5ha.

Điểm đặc biệt của giống dứa này không chỉ nằm ở chất lượng quả mà còn ở bộ lá dài, dày, phù hợp cho việc tách xơ. Hợp tác xã hướng tới quy trình sản xuất xanh, hạn chế tối đa việc sử dụng phân bón hóa học và thuốc bảo vệ thực vật.

Theo anh Tâm, để tạo ra 1kg tơ khô cần hàng chục kg lá dứa tươi. Lá sau khi thu gom phải trải qua nhiều công đoạn như đánh bỏ phần thịt, rửa sạch, phơi khô rồi tiếp tục xử lý để sợi đạt độ trắng tự nhiên.

Do không sử dụng hóa chất, quá trình xử lý chủ yếu dựa vào nước và phương pháp cơ học. Chỉ một sơ suất nhỏ trong khâu sơ chế cũng có thể khiến sợi bị đổi màu hoặc hư hỏng.

Đổi lại, sản phẩm tạo ra là loại sợi tự nhiên có nguồn gốc từ phụ phẩm nông nghiệp. Những sợi tơ thành phẩm hiện được các doanh nghiệp dệt may liên kết thu mua để làm nguyên liệu cho các dòng sản phẩm xanh, với giá khoảng 160.000-190.000 đồng/kg.

Nhưng câu chuyện của chiếc lá dứa không kết thúc ở đó. Sau khi tách xơ, phần bã còn lại được hợp tác xã tận dụng, ủ cùng men vi sinh để tạo thành phân bón hữu cơ, đưa trở lại phục vụ sản xuất dứa và các loại cây trồng khác như nhãn, mít.

Từ một chiếc lá vốn bị bỏ đi, giờ đây có thể tạo ra hai dòng giá trị: sợi tơ cho ngành dệt may và phân hữu cơ cho nông nghiệp. Không mở rộng đất vẫn có thể tăng giá trị.

Thanh Hóa hiện có gần 4.000ha dứa, thuộc nhóm những vùng trồng dứa lớn ở Bắc Trung Bộ. Mỗi năm, hàng chục nghìn tấn lá dứa phát sinh sau thu hoạch nhưng phần lớn vẫn chưa được khai thác hiệu quả.

Trong khi đó, sợi từ lá dứa đang được quan tâm trong xu hướng phát triển thời trang bền vững. Loại nguyên liệu này có thể được sử dụng để sản xuất vải sinh học, túi xách, giày dép và một số sản phẩm nội thất, góp phần thay thế một phần các loại sợi tổng hợp.

Điểm đáng chú ý của mô hình tại Ngọc Liên là không cần mở rộng thêm diện tích đất sản xuất. Giá trị mới được tạo ra ngay trên phần phụ phẩm vốn trước đây không mang lại thu nhập.

Một cây dứa giờ đây không chỉ cho quả. Lá có thể trở thành nguyên liệu dệt may, phần bã tiếp tục được chế biến thành phân hữu cơ. Cùng với đó là hàng loạt công đoạn từ thu gom, vận chuyển đến tách sợi, sơ chế, tạo thêm việc làm cho lao động nông thôn.

Với những vùng còn thiếu việc làm, đây có thể trở thành một hướng tăng thu nhập đáng kể nếu mô hình được tổ chức thành chuỗi sản xuất ổn định.

“Mặc dù quy mô hiện nay chưa lớn nhưng tôi tin đây là hướng đi có triển vọng. Trên cùng một diện tích, người dân vừa có thu nhập từ quả, vừa có thêm thu nhập từ lá mà không gây ô nhiễm môi trường. Quan trọng hơn, thị trường ngày càng chuộng các loại sợi tự nhiên, thân thiện với môi trường”, anh Tâm nói.

Theo anh Tâm, điều khó nhất trong sản xuất nông nghiệp hiện nay đôi khi không phải là trồng được cây gì, mà là làm sao khai thác hết giá trị của cây trồng đó.

Từ những chiếc lá gai góc từng bị đốt bỏ, Hợp tác xã Đồng Tâm đang thử tìm một lời giải khác: biến phụ phẩm thành nguyên liệu, biến chất thải thành sản phẩm và biến phần giá trị bị bỏ quên thành nguồn thu mới cho nông dân.

Tuy nhiên, hành trình của sợi tơ lá dứa vẫn còn không ít trở ngại. Chi phí đầu tư máy móc, công nghệ xử lý và việc xây dựng vùng nguyên liệu ổn định vẫn là những bài toán lớn. Sản xuất hiện chủ yếu ở quy mô nhỏ, mang tính thử nghiệm, trong khi nhiều hợp tác xã và hộ dân còn e ngại chi phí đầu tư ban đầu.

“Người dân khi đã biết không chỉ trồng cây để bán quả mà bắt đầu nghĩ cách khai thác toàn bộ giá trị của cây trồng thì nhiều khó khăn sẽ có cách tháo gỡ. Nếu có thêm chính sách hỗ trợ về vốn, công nghệ và kết nối thị trường, ngành hàng dứa Thanh Hóa hoàn toàn có thể hình thành một chuỗi giá trị mới từ phụ phẩm”, anh Tâm nhận định.