Một số tỉnh miền núi đang bắt đầu đưa AI đến gần hơn với người dân, thông qua ứng dụng trong giải quyết thủ tục hành chính hay phục vụ giáo dục…

Tháng 9 vừa qua, UBND tỉnh Lào Cai đã ban hành Kế hoạch số 429/KH-UBND về triển khai thử nghiệm các mô hình ứng dụng trí tuệ nhân tạo trên địa bàn.

Chương trình tập trung đánh giá khả năng đưa AI vào giải quyết những công việc cụ thể, từ hỗ trợ người dân hoàn thiện hồ sơ hành chính đến khai thác dữ liệu hình ảnh và xây dựng kho tri thức số phục vụ quản lý, điều hành.

Một trong những mô hình đáng chú ý là “Trợ lý Nhân dân hỗ trợ hoàn thiện thủ tục hành chính”. Theo đó, thay vì phải tự tìm hiểu từng loại giấy tờ, thành phần hồ sơ và cách kê khai, người dân có thể sử dụng AI để xác định thủ tục cần thực hiện, nhận hướng dẫn chuẩn bị hồ sơ và hỗ trợ điền biểu mẫu.

Bên cạnh đó, Lào Cai dự kiến thử nghiệm mô hình Trung tâm tri thức hình ảnh và giám sát thông minh tại một số phường trên địa bàn. Mô hình này sẽ khai thác hệ thống camera hiện có, đồng thời xem xét lắp đặt bổ sung khi cần thiết, để phục vụ giám sát, phát hiện, cảnh báo, tìm kiếm và phân tích hình ảnh. Các ứng dụng hướng tới hỗ trợ bảo đảm an ninh, trật tự và nâng cao hiệu quả quản lý đô thị.

Một hướng thử nghiệm khác của Lào Cai là xây dựng Trung tâm Tri thức, kết hợp thử nghiệm trợ lý AI phục vụ tra cứu văn bằng, chứng chỉ.

Theo kế hoạch, dữ liệu văn bằng, chứng chỉ sẽ được rà soát, thống kê, số hóa, nhận dạng ký tự quang học (OCR), lập chỉ mục, kiểm tra, hiệu chỉnh và chuẩn hóa trước khi liên kết thành hệ thống dữ liệu có thể khai thác. Trên cơ sở đó, trợ lý AI được thử nghiệm để tra cứu có dẫn nguồn, đối chiếu, so sánh thông tin, hỗ trợ xác minh, thống kê và tổng hợp báo cáo.

Giáp ranh, Lai Châu cũng đang ứng dụng AI phục vụ người dân, hỗ trợ cán bộ, công chức và nâng cao hiệu quả quản lý, điều hành tại cơ sở.

Đi trước Lào Cai, Lai Châu cũng triển khai mô hình thứ nhất là Trợ lý nhân dân – trợ lý ảo hỗ trợ người dân hoàn thiện thủ tục hành chính công đa ngôn ngữ.

Ứng dụng tích hợp công nghệ nhận dạng ký tự quang học (OCR), mô hình ngôn ngữ lớn (LLM), nhận dạng và tổng hợp giọng nói (ASR/TTS), hỗ trợ người dân tra cứu thông tin, hỏi đáp và tự động điền dữ liệu vào biểu mẫu.

Đặc biệt, hệ thống hỗ trợ tiếng Việt và tiếng Mông, góp phần giúp đồng bào dân tộc thiểu số thuận lợi hơn khi tiếp cận dịch vụ công trực tuyến.

Triển khai thí điểm từ tháng 7/2026 tại 4 xã, phường trên địa bàn tỉnh, hệ thống đã hỗ trợ hoàn thiện gần 9.000 hồ sơ, chiếm gần 90% tổng số hồ sơ tiếp nhận tại các địa bàn triển khai. 

Mô hình khác là Trung tâm Tri thức hình ảnh và điều hành thông minh, ứng dụng công nghệ thị giác máy tính trên hạ tầng camera hiện có, hỗ trợ giám sát tập trung, tra cứu thông tin và cảnh báo tự động, phục vụ công tác quản lý an ninh, trật tự.

Hồi cuối tháng 7, tỉnh miền núi phía Bắc khác là Lạng Sơn cũng đưa công nghệ vào phục vụ người dân, thông qua mô hình thí điểm “Trạm dịch vụ công số” tại 10 xã, phường. 

Các trạm tích hợp AI , công nghệ nhận dạng thông minh, xác thực điện tử qua VNeID và thanh toán không dùng tiền mặt. Thông qua thiết bị, người dân và doanh nghiệp có thể thực hiện một số thao tác như nộp hồ sơ trực tuyến, thanh toán điện tử, số hóa giấy tờ và cấp bản sao số tài liệu điện tử theo quy trình được hỗ trợ.

Thay vì phụ thuộc hoàn toàn vào hướng dẫn trực tiếp tại bộ phận một cửa, người dân có thể thao tác tại các thiết bị dạng kiosk được bố trí ở điểm phục vụ. Hệ thống hỗ trợ nhận diện, kiểm tra thông tin từ giấy tờ và chuyển hồ sơ đến cán bộ có thẩm quyền xử lý. Với những quy trình đáp ứng đầy đủ điều kiện, việc tự động hóa các bước tiếp nhận và đối chiếu có thể giúp rút ngắn thời gian thực hiện thủ tục.

Mô hình hướng tới giảm khối lượng công việc lặp lại như hướng dẫn kê khai, tra cứu và đối chiếu hồ sơ, qua đó giúp cán bộ tập trung hơn vào những khâu cần chuyên môn và quyết định nghiệp vụ. Việc số hóa tài liệu cũng có thể giảm nhu cầu sử dụng giấy, mực in và diện tích lưu trữ hồ sơ vật lý.

Tuy nhiên, khả năng người dân thực sự tự thực hiện được thủ tục sẽ phụ thuộc vào mức độ thuận tiện của thiết bị, chất lượng hướng dẫn.

Với những người chưa quen sử dụng dịch vụ công trực tuyến, người cao tuổi hoặc người gặp khó khăn trong thao tác công nghệ, sự hỗ trợ trực tiếp tại điểm triển khai vẫn có vai trò quan trọng.

Điểm chung giữa các mô hình tại Lào Cai và Lạng Sơn là đưa công nghệ vào giải quyết những nhu cầu cụ thể: hỗ trợ hoàn thiện hồ sơ, tra cứu dữ liệu, giám sát địa bàn và đơn giản hóa việc tiếp cận dịch vụ công.

Tuy nhiên, việc triển khai AI không đồng nghĩa mọi quy trình sẽ tự động được giải quyết hoặc người dân không còn cần đến cán bộ hỗ trợ.

Theo đó, theo ghi nhận tại Trung tâm Phục vụ hành chính công xã Yên Bình, nhờ trang bị 9 máy tính có  “Trợ lý Nhân dân hỗ trợ hoàn thiện hồ sơ thủ tục hành chính”, sau hơn 2 tuần triển khai, hệ thống đã hỗ trợ giải quyết 159 bộ hồ sơ. 

Một số loại giấy tờ như giấy khai sinh, căn cước công dân và các tờ khai phục vụ giải quyết thủ tục hành chính có thể tự động nhận diện và cập nhật vào biểu mẫu của máy, nhờ đó, người dân không phải nhập lại hoàn toàn bằng tay như trước.

Dù vậy, sau khi hệ thống hỗ trợ nhập dữ liệu, cán bộ chuyên môn vẫn mở hồ sơ, kiểm tra từng nội dung, đối chiếu với giấy tờ gốc và chỉ thực hiện bước tiếp nhận khi thông tin đầy đủ, chính xác.

Do đó, việc các địa phương thí điểm ứng dụng AI vẫn cần những đánh giá hiệu quả bằng kết quả thực tế, thay vì chỉ dựa vào số lượng thiết bị được lắp đặt hay số mô hình được đưa vào thử nghiệm. 

Thời gian hoàn thành thủ tục, mức độ chính xác khi nhận diện và trích xuất thông tin, số lượt người dân sử dụng thành công cũng như khả năng duy trì hoạt động của hệ thống là những chỉ số cần được theo dõi.

Dù mới là bước thử nghiệm, chưa đủ cơ sở để khẳng định hiệu quả trên diện rộng, song việc một số tỉnh miền núi bắt đầu đưa AI vào các hoạt động thực tế ít nhiều cho thấy sự chủ động của lãnh đạo chính quyền của các tỉnh để người dân có cơ hội tiếp cận với AI và tinh thần ứng dụng công nghệ để nâng cao hiệu quả hoạt động phục vụ người dân.

Tuy nhiên, để AI không chỉ dừng lại ở chủ trương hay những mô hình thí điểm, các địa phương cần bảo đảm hạ tầng đồng bộ, dữ liệu đủ tin cậy, đồng thời nâng cao kỹ năng số cho người dân và đội ngũ cán bộ. Bởi chỉ khi người dân thực sự biết cách sử dụng thì công nghệ mới có giá trị.