Việc giải quyết bài toán phát triển năng lượng sạch tại Việt Nam đòi hỏi sự đồng bộ giữa quy hoạch hạ tầng, công nghệ lưu trữ, tài chính và hoàn thiện cơ chế thị trường...

Áp lực từ tốc độ tăng trưởng nhu cầu tiêu thụ điện ngày càng lớn, khi sản lượng điện thương phẩm giai đoạn 2016–2025 tăng bình quân 7,6%/năm. Dự báo đến năm 2030, nhu cầu năng lượng sơ cấp sẽ đạt 110–122 triệu tấn dầu quy đổi và tiếp tục tăng mạnh vào năm 2050.

Tại Diễn đàn "Năng lượng sạch cho kỷ nguyên tăng trưởng mới", bà Nguyễn Thị Thu Huyền, Viện Năng lượng (Bộ Công Thương), cho biết trong cơ cấu nguồn điện, tỷ trọng điện mặt trời và điện gió đã tăng đáng kể, lần lượt đạt khoảng 19% và 7% vào năm 2025. Chuyển biến này khẳng định vai trò ngày càng lớn của năng lượng tái tạo.

NHIỀU THÁCH THỨC, RÀO CẢN CHUYỂN DỊCH

Việt Nam sở hữu điều kiện thuận lợi để mở rộng các nguồn năng lượng sạch như điện gió trên bờ, điện gió ngoài khơi, điện mặt trời mái nhà, điện sinh khối và năng lượng mới. Theo kịch bản quy hoạch, công suất điện mặt trời có thể đạt hàng trăm nghìn MW và điện gió ngoài khơi đạt trên 100.000 MW đến năm 2050. Đây là cơ sở quan trọng để giảm phụ thuộc vào nhiên liệu hóa thạch và mở ra không gian đổi mới công nghệ.

Bên cạnh tiềm năng, quá trình chuyển dịch năng lượng đang đối mặt với nhiều lực cản. Phụ tải mới từ các trung tâm dữ liệu, trí tuệ nhân tạo và giao thông điện hóa đòi hỏi nguồn cung phải liên tục, ổn định và chi phí hợp lý. Hệ thống truyền tải, khả năng điều độ và lưu trữ năng lượng hiện tại vẫn chưa đáp ứng kịp tiến độ.

Phân tích về bài toán tăng trưởng, PGS.TS. Phạm Hoàng Lương, Giảng viên cao cấp Đại học Bách Khoa Hà Nội, Phó Chủ tịch Hiệp hội Năng lượng sạch Việt Nam, nhấn mạnh thách thức trong kịch bản tăng trưởng 2 con số là vừa phải phát triển nhanh vừa phải giảm phát thải. Đây là thách thức "kép" không dễ dàng khi nền kinh tế vẫn dựa nhiều vào các ngành tiêu thụ lượng lớn năng lượng.

Đề cập tới nguồn năng lượng mới hydrogen, PGS.TS. Phạm Hoàng Lương chỉ ra hàng loạt rào cản. Giá hydrogen xanh hiện cao gấp 2,5 đến 4,5 lần so với hydrogen truyền thống, trong khi chưa có cơ chế bù giá hay nguồn ngân sách hỗ trợ đủ lớn. Hơn nữa, khung pháp lý cho công nghiệp hydrogen còn thiếu đồng bộ, chưa có bộ tiêu chuẩn chứng nhận hydrogen xanh cũng như cơ quan độc lập chỉ đạo xuyên suốt.

"Đề cập nhiều về hydrogen, nhưng đến thời điểm này chúng ta vẫn đang nhìn hydrogen như một hóa chất chứ chưa phải là nhiên nguyên liệu. Hạ tầng lưu trữ, vận chuyển và công nghệ sản xuất hydrogen độ tinh khiết cao cho các ngành công nghiệp vẫn còn rất hạn chế, do chưa thực sự hình thành một ngành công nghiệp hydrogen", PGS.TS. Phạm Hoàng Lương nhận định.

Ở góc độ nguồn điện quy mô lớn, TS. Trần Chí Thành, Viện trưởng Viện Năng lượng nguyên tử Việt Nam (Bộ Khoa học và Công nghệ), nhấn mạnh việc phát triển điện hạt nhân hay các lò phản ứng modul nhỏ (SMR) đối mặt với rào cản về chi phí, nguồn nhiên liệu, tính an toàn và lựa chọn địa điểm.

Bổ sung thêm, bà Nguyễn Thị Thu Huyền cho rằng thiếu hụt nguồn lực tài chính và nhân lực chất lượng cao cũng là bài toán khó khi tiếp cận các công nghệ hiện đại như điện hạt nhân hay điện gió ngoài khơi.

Trong lĩnh vực lưu trữ, ông Nguyễn Văn Thiện, Phó Tổng Giám đốc Công ty Cổ phần Công nghiệp GG (GG Power), cho biết thị trường pin lưu trữ đang nghẽn ở dòng tiền và mô hình vận hành. Việc thiếu cơ chế thanh toán dịch vụ rõ ràng, vốn đầu tư ban đầu lớn và các quy chuẩn kỹ thuật, an toàn chưa đồng bộ khiến các dự án khó triển khai mở rộng.

GIẢI PHÁP TỔNG THỂ CHO HẠ TẦNG VÀ CƠ CHẾ

Đứng trước các vướng mắc, các chuyên gia đã đề xuất nhiều giải pháp mang tính đột phá và dài hạn.

TS. Võ Trí Thành, Viện trưởng Viện Nghiên cứu Chiến lược thương hiệu và Cạnh tranh, lưu ý quá trình chuyển đổi sang năng lượng sạch cần có lộ trình phù hợp với thực tiễn phát triển kinh tế. Việc điều chỉnh quy hoạch điện phải tính đến khả năng thực thi, tiếp cận đối tác và năng lực làm chủ công nghệ.

Đặc biệt, Việt Nam cần giải quyết đồng bộ các thách thức về cơ chế, chính sách, huy động vốn, phát triển hạ tầng năng lượng, làm chủ công nghệ và đào tạo nguồn nhân lực chất lượng cao. “Việc tăng cường hợp tác giữa cơ quan quản lý nhà nước, doanh nghiệp, tổ chức nghiên cứu và nhà đầu tư trong nước, quốc tế có ý nghĩa quan trọng trong việc tháo gỡ các điểm nghẽn, thúc đẩy triển khai các dự án năng lượng sạch và hình thành hệ sinh thái công nghiệp năng lượng hiện đại”, TS Võ Trí Thành nhấn mạnh.

Đồng quan điểm về cách tiếp cận, TS. Mai Duy Thiện, Chủ tịch Hiệp hội Năng lượng sạch Việt Nam, Tổng biên tập Tạp chí Năng lượng Sạch Việt Nam, khẳng định phát triển năng lượng sạch không thể chỉ gia tăng công suất nguồn điện mà cần giải pháp tổng thể. Cần kết nối đồng bộ từ quy hoạch, truyền tải, phân phối đến quản lý nhu cầu và tài chính. Việc ứng dụng lưới điện thông minh, công nghệ lưu trữ, trí tuệ nhân tạo và dữ liệu lớn sẽ giúp tối ưu vận hành. Đồng thời, cần nâng cao tính minh bạch để thu hút vốn đầu tư tư nhân, giúp doanh nghiệp gia tăng năng lực cạnh tranh khi bước vào chuỗi cung ứng toàn cầu.

Đối với ngành công nghiệp hydrogen, PGS.TS. Phạm Hoàng Lương kiến nghị ưu tiên đầu tư hạ tầng bảo dưỡng, hạ tầng chuyển đổi và triển khai các dự án thí điểm. Cùng với đó, cần hoàn thiện khung pháp lý, ban hành các tiêu chuẩn kỹ thuật và cơ chế điều phối liên ngành.

Về định hướng điện hạt nhân, TS. Trần Chí Thành cho rằng Việt Nam cần lộ trình bài bản, quyết tâm cao và sự chỉ đạo đặc biệt để nội địa hóa thiết bị, xây dựng năng lực trong nước và chủ động hợp tác quốc tế. Cần hoàn thiện các hồ sơ kỹ thuật, báo cáo khả thi cho dự án điện hạt nhân Ninh Thuận 1 và Ninh Thuận 2 để hướng tới mục tiêu vận hành trong giai đoạn 2038–2040.

Đối với hệ thống lưu trữ, ông Nguyễn Văn Thiện kiến nghị sớm hoàn thiện cơ chế giá dịch vụ lưu trữ, ban hành tiêu chuẩn phòng cháy chữa cháy và quy chuẩn kết nối đồng bộ để khơi thông nguồn vốn và tạo đà cho thị trường vận hành bền vững.