Tổng thống Donald Trump vừa tuyên bố khôi phục lệnh phong tỏa đối với tàu thuyền ra vào các cảng và khu vực ven biển Iran. Đồng thời, ông yêu cầu thu khoản phí tương đương 20% giá trị tất cả hàng hóa vận chuyển qua eo biển Hormuz, không phân biệt hàng hóa có liên quan đến Iran hay không...

Trong tuyên bố ngày thứ Hai (13/7), ông Trump khẳng định Mỹ sẽ trở thành “lực lượng bảo vệ” eo biển Hormuz. Động thái mới của ông Trump khiến căng thẳng giữa Washington và Tehran tiếp tục leo thang, trong bối cảnh hai bên cạnh tranh quyền kiểm soát eo biển Hormuz - tuyến hàng hải chiến lược đang trở thành tâm điểm của cuộc xung đột.

Bộ Tư lệnh Trung tâm Mỹ (CENTCOM) cho biết quân đội nước này sẽ nối lại hoạt động phong tỏa tàu thuyền ra vào các cảng và vùng ven biển Iran từ 16h00 ngày 14/7 theo giờ New York. Đến 16h45 cùng ngày, CENTCOM thông báo Mỹ đã bắt đầu đêm thứ ba liên tiếp tiến hành không kích Iran. Trước đó, ông Trump tuyên bố Washington sẽ tiếp tục các đợt tấn công nhằm vào Iran.

Phát biểu với báo giới tại Phòng Bầu dục sau đó, Tổng thống Mỹ cho biết các cuộc không kích nhằm làm suy yếu những năng lực của Iran liên quan đến eo biển Hormuz.

Những diễn biến trên lập tức tác động mạnh đến thị trường năng lượng. Trong phiên giao dịch sau giờ chốt giá chính thức, giá hợp đồng tương lai dầu Brent tăng khoảng 10%, lên gần 83,63 USD/thùng vào lúc 16h15 theo giờ New York. Trong khi đó, thị trường cổ phiếu và trái phiếu đồng loạt giảm.

Trước đó, ông Trump viết trên mạng xã hội Truth Social rằng eo biển Hormuz “sẽ tiếp tục mở, dù có hay không có Iran”.

THU PHÍ ĐỂ "ĐẢM BẢO CÔNG BẰNG"

Theo kế hoạch của Tổng thống Mỹ, tàu Iran sẽ bị cấm ra vào eo biển Hormuz trong khi tàu của các nước khác vẫn được phép lưu thông. Tuy nhiên, ông Trump tuyên bố rằng “để bảo đảm công bằng, Mỹ sẽ thu khoản phí tương đương 20% giá trị tất cả hàng hóa được vận chuyển qua tuyến hàng hải này”.

Nhà Trắng chưa công bố thêm chi tiết về đề xuất thu phí, bao gồm cách thức triển khai hay việc kế hoạch đã được thông báo cho các đồng minh của Mỹ tại Vùng Vịnh hay chưa.

Theo các nhà phân tích, bất kỳ khoản phí nào với tàu thuyền qua eo biển Hormuz cũng có nguy cơ làm tăng chi phí vận chuyển và giá nhiên liệu. Nếu mức thu 20% được áp dụng, một tàu chở dầu thô siêu lớn đầy tải sẽ phải trả khoảng 32 triệu USD theo giá dầu hiện nay.

Con số này cao hơn rất nhiều so với các khoản phí Iran từng áp dụng. Theo một số nguồn tin, Tehran trước đây thu tối đa khoảng 2 triệu USD đối với mỗi chuyến tàu.

Các quốc gia và ngành công nghiệp phụ thuộc vào hoạt động vận chuyển qua eo biển Hormuz lâu nay đều khẳng định tuyến đường này cần được mở cửa tự do, không áp phí quá cảnh hay phí dịch vụ hàng hải.

Một số quan chức Mỹ, trong đó có Ngoại trưởng Marco Rubio, cũng như chính ông Trump trước đây cũng tuyên bố eo biển phải được mở cửa cho tất cả các bên.

Tuy nhiên, trong cuộc trả lời phỏng vấn hãng tin Fox News vào đầu ngày thứ Hai, ông Trump đã phát tín hiệu thay đổi lập trường. Ông cho rằng Mỹ cần được trả tiền vì giúp duy trì hoạt động lưu thông qua eo biển Hormuz, đồng thời chỉ trích các nước khác trước đây là những bên “hưởng toàn bộ lợi ích”.

“Trước đây, chúng tôi bảo vệ eo biển mà không được trả công. Giờ đây, chúng tôi vẫn sẽ bảo vệ tuyến hàng hải này, nhưng sẽ được trả rất nhiều tiền. Chúng tôi chỉ muốn được bù đắp chi phí cho những gì đã làm và cho việc đặt người của mình vào tình thế nguy hiểm”, ông Trump nói.

Giới chuyên gia cho rằng việc ông Trump kiên quyết áp dụng yêu cầu thu phí có thể khiến các đồng minh của Mỹ tại Vùng Vịnh, những nước xuất khẩu năng lượng qua eo biển Hormuz, phản ứng tiêu cực.

Trước đây, ông Trump nhiều lần đưa ra những tín hiệu trái ngược về kế hoạch đối với eo biển Hormuz và từng đề xuất Mỹ cần thu được lợi ích tài chính từ tuyến hàng hải này. Trong giai đoạn đầu của cuộc xung đột, Tổng thống Mỹ từng nêu ý tưởng rằng cả Iran và Mỹ đều có thể nhận tiền từ các hãng tàu đi qua eo biển.

Eo biển Hormuz là tuyến hàng hải đặc biệt quan trọng đối với năng lượng và nhiều loại hàng hóa khác. Trước khi Mỹ và Israel bắt đầu không kích Iran vào cuối tháng 2, khoảng 20% lượng dầu tiêu thụ toàn cầu đi qua tuyến này.

Những rủi ro đối với hoạt động hàng hải tại eo biển Hormuz tiếp tục được thể hiện rõ vào tối thứ Hai. Bộ Quốc phòng Các tiểu vương quốc Arab thống nhất (UAE) cho biết trên mạng xã hội X rằng hai tàu chở dầu Mombasa và Al Bahiyah của nước này đã trúng tên lửa hành trình của Iran.

Việc Mỹ tái áp đặt lệnh phong tỏa đối với tàu thuyền ra vào các cảng Iran có thể khiến Tehran tăng cường tấn công những con tàu tìm cách đi qua eo biển, qua đó kéo dài chuỗi hành động đáp trả lẫn nhau trong tuần qua.

Theo dữ liệu theo dõi tàu biển do Bloomberg tổng hợp, số lượt tàu qua eo biển Hormuz trong ngày Chủ nhật (12/7) đã giảm xuống mức thấp nhất trong một tháng.

Về phần mình, Iran cho rằng bất kỳ hành động nào thách thức quyền kiểm soát của Tehran đối với eo biển Hormuz đều vi phạm thỏa thuận hòa bình tạm thời giữa nước này với Mỹ.

Theo thỏa thuận, tàu thương mại được phép đi qua eo biển mà không phải trả phí trong thời gian đàm phán kéo dài 60 ngày. Tehran cũng phải “tiến hành các biện pháp cần thiết” để bảo đảm tàu thuyền lưu thông an toàn. Tuy nhiên, Iran vẫn khẳng định các tàu phải xin phép và đi theo những tuyến thủy đã được nước này phê duyệt.

KẾ HOẠCH ĐỐI MẶT NHIỀU TRỞ NGẠI

Các tuyên bố mới nhất cho thấy thế khó của ông Trump, chỉ hơn ba tuần sau khi ông ký bản ghi nhớ về thỏa thuận hòa bình tạm thời với Iran. Thỏa thuận này giúp hai bên đạt được lệnh ngừng bắn và tạm thời khơi thông hoạt động vận tải qua eo biển Hormuz. Nhờ đó, giá dầu đi xuống, qua đó mở ra triển vọng hạ nhiệt giá xăng tại Mỹ trước cuộc bầu cử Quốc hội giữa nhiệm kỳ vào tháng 11.

Tuy nhiên, khi giao tranh tái diễn và Iran một lần nữa khẳng định quyền kiểm soát eo biển Hormuz, ông Trump đang tìm cách giành lại lợi thế.

Dù Mỹ đã nối lại các cuộc không kích, Tổng thống Mỹ vẫn nói với báo giới tại Phòng Bầu dục rằng: “Theo tôi, hai bên vẫn có thể đạt được một thỏa thuận”.

Theo các chuyên gia, kế hoạch thu phí của ông Trump sẽ rất khó triển khai trên thực tế. Đề xuất này có thể vấp phải sự phản đối của các ngành công nghiệp và đồng minh của Mỹ, đồng thời có nguy cơ vi phạm luật pháp quốc tế nếu được áp dụng với mọi tàu qua eo biển, thay vì chỉ những tàu trực tiếp sử dụng dịch vụ hộ tống của Mỹ.

Theo luật pháp quốc tế, tàu thuyền nhìn chung được bảo đảm quyền quá cảnh qua các vùng biển phục vụ hoạt động hàng hải quốc tế. Các quốc gia ven biển không được phép thu phí chỉ để tàu được quyền đi qua. Tuy nhiên, tàu thuyền có thể phải trả tiền cho một số “dịch vụ cụ thể” được cung cấp riêng cho từng con tàu.

Người phát ngôn Tổ chức Hàng hải Quốc tế (IMO), cơ quan giám sát hoạt động hàng hải của Liên hợp quốc (UN), một lần nữa khẳng định tổ chức này “kiên quyết phản đối việc thu phí tàu thuyền đi qua các eo biển được sử dụng cho hoạt động hàng hải quốc tế”.

Trong những tuần gần đây, quân đội Mỹ đã triển khai chiến dịch hộ tống tàu chở dầu và tàu thương mại qua eo biển Hormuz. Không quân và hải quân Mỹ hỗ trợ các tàu di chuyển theo tuyến phía Nam, cách xa bờ biển Iran hơn, trong bối cảnh Tehran tiếp tục khẳng định quyền kiểm soát tuyến đường thủy này.

Tuy nhiên, các nhà phân tích cho rằng để duy trì quyền kiểm soát eo biển, Mỹ sẽ phải triển khai một chiến dịch quân sự quy mô lớn hơn, có sự tham gia của lực lượng trên bộ. Đến nay, ông Trump vẫn chưa sẵn sàng thực hiện biện pháp này.

Những động thái khác của chính quyền ông Trump nhằm bảo vệ hoạt động vận tải biển qua eo biển Hormuz trong thời gian chiến tranh cũng chưa được triển khai đầy đủ.

Hồi tháng 3, ông Trump yêu cầu Tập đoàn Tài chính Phát triển Quốc tế Mỹ (DFC) cung cấp bảo hiểm rủi ro chính trị và bảo lãnh cho hoạt động thương mại hàng hải qua khu vực eo biển Hormuz. Sau đó, DFC công bố một cơ chế tái bảo hiểm trị giá 40 tỷ USD với sự hỗ trợ của các đối tác tư nhân. Tuy nhiên, hiện chưa rõ cơ chế này đã thực sự cung cấp bảo hiểm cho bất kỳ chuyến hàng nào hay chưa.