Đứng trước động thái điều tra Mục 301 mới nhất từ thị trường Hoa Kỳ cùng các quy định pháp lý ngày càng khắt khe trong nước, việc minh bạch hóa chuỗi cung ứng và nâng cao năng lực truy xuất nguồn gốc không còn là lựa chọn tự nguyện, mà đã trở thành yêu cầu sinh tồn giúp doanh nghiệp Việt Nam quản trị rủi ro và bảo vệ thị phần xuất khẩu...

Ngày 23/7/2026, Tổng thống Hoa Kỳ đã chính thức ban hành Bản ghi nhớ gửi Cơ quan Đại diện Thương mại Hoa Kỳ (USTR), chỉ đạo tiến hành điều tra theo Mục 301 của Đạo luật Thương mại 1974 đối với 60 nền kinh tế. Trọng tâm của đợt điều tra này nhắm vào việc các quốc gia chưa ban hành hoặc chưa thực thi hiệu quả lệnh cấm nhập khẩu hàng hóa được sản xuất (dù toàn bộ hay một phần) bằng lao động cưỡng bức.

Trong danh sách điều tra, Việt Nam xếp vị trí thứ 60 và hiện bị xếp vào nhóm các nền kinh tế chịu mức thuế Mục 301 lên tới 12,5% (trừ các mặt hàng thuộc danh mục miễn trừ đặc biệt). Con số này cao hơn mức 10% áp dụng cho các nền kinh tế đã thiết lập hoặc áp dụng một phần cơ chế ngăn chặn rủi ro.

Đáng chú ý, bản ghi nhớ nhấn mạnh hàng hoá được sản xuất "toàn bộ hoặc một phần" bằng lao động cưỡng bức, khẳng định rủi ro không chỉ nằm ở công đoạn lắp ráp/sản xuất cuối cùng tại Việt Nam, mà có thể phát sinh từ bất kỳ mắt xích nào: từ nguyên liệu thô, linh kiện, bán thành phẩm cho đến khâu gia công của nhà cung cấp cấp 2, cấp 3.

Mặt khác, Hoa Kỳ dự kiến áp dụng hạn ngạch thuế quan chặt chẽ với dệt may, bắt buộc liên kết với việc sử dụng bông và nguyên liệu nội địa của Mỹ nhằm loại bỏ các nguồn đầu vào có nguy cơ cao.

KHỚP NỐI QUY ĐỊNH TRONG NƯỚC

Không chỉ đối mặt với áp lực từ bên ngoài, thị trường nội địa cũng đang hoàn thiện hành lang pháp lý để chuẩn hóa hoạt động này. Ngày 11/6/2026, Bộ Công Thương ban hành Thông tư số 31/2026/TT-BCT quy định về truy xuất nguồn gốc sản phẩm, hàng hóa thuộc phạm vi quản lý của Bộ Công Thương. Thông tư áp dụng bắt buộc đối với sản phẩm, hàng hóa có mức độ rủi ro cao thuộc phạm vi quản lý của Bộ; đối với các sản phẩm, hàng hóa khác, thương nhân được khuyến khích tự nguyện thực hiện truy xuất nguồn gốc.

Theo Thông tư, thương nhân có thể lựa chọn khai báo trực tiếp trên Hệ thống truy xuất nguồn gốc hàng hóa của Bộ Công Thương hoặc xây dựng hệ thống truy xuất nguồn gốc nội bộ. Trường hợp xây dựng hệ thống nội bộ, hệ thống của thương nhân phải có khả năng kết nối, chia sẻ dữ liệu với Hệ thống truy xuất nguồn gốc hàng hóa của Bộ Công Thương, đồng thời bảo đảm yêu cầu về bảo mật thông tin và an ninh mạng.

Nhằm hiện thực hóa quy định này, Bộ Công Thương đã đưa vào vận hành Hệ thống truy xuất nguồn gốc hàng hóa quốc gia tại địa chỉ www.VeriGoods.vn. Đây là nền tảng tập trung giúp tiếp nhận, lưu trữ, quản lý dữ liệu và cấp mã tra cứu thống nhất. Doanh nghiệp có thể lựa chọn khai báo trực tiếp trên VeriGoods.vn hoặc kết nối hệ thống dữ liệu nội bộ của mình với cổng quốc gia, đảm bảo tuân thủ nghiêm ngặt các tiêu chuẩn về an ninh mạng và bảo mật.

Tuy nhiên, Bộ Công Thương cho rằng doanh nghiệp xuất khẩu cần hết sức lưu ý vì phạm vi hàng hóa có nguy cơ bị Hoa Kỳ kiểm tra về lao động cưỡng bức, chuyển tải hoặc lẩn tránh biện pháp thương mại không hoàn toàn trùng với Danh mục hàng hóa rủi ro cao của Việt Nam.

Ví dụ, nhiều mặt hàng dệt may trong nước chỉ xếp ở mức rủi ro trung bình; hay các nguyên liệu đầu vào như bông, xơ, sợi, linh kiện bán dẫn, tấm quang điện, pin lưu trữ... chưa thuộc nhóm bắt buộc của Việt Nam nhưng lại là tâm điểm kiểm tra lao động cưỡng bức của Mỹ. Do đó, doanh nghiệp không thể dừng lại ở mức tuân thủ tối thiểu trong nước, mà phải chủ động "đi trước một bước" theo chuẩn mực của thị trường đích.

KỊCH BẢN HÀNH ĐỘNG KHẨN CẤP CHO DOANH NGHIỆP XUẤT KHẨU

Để tránh rủi ro bị tịch thu hàng hóa, áp thuế phạt hoặc đình chỉ xuất khẩu, các doanh nghiệp sản xuất, kinh doanh và xuất nhập khẩu cần chủ động lập tức triển khai các nội dung cụ thể.

Đầu tiên là rà soát, lập bản đồ chuỗi cung ứng toàn diện.Xác định rõ nét từ nhà cung cấp trực tiếp đến các nhà cung cấp nguyên liệu thô tầng sâu hơn. Thu thập, lưu trữ trọn vẹn hồ sơ chứng minh xuất xứ nguyên liệu, chứng từ giao nhận, nhật ký sản xuất theo từng lô hàng, mẻ hàng hoặc số sê-ri.

Đánh giá mức độ rủi ro của từng đối tác; tăng cường thẩm tra độc lập đối với các nguồn hàng từ vùng/ngành hàng có cảnh báo. Đưa các tiêu chuẩn về truy xuất nguồn gốc, cam kết không sử dụng lao động cưỡng bức và tính hợp pháp của xuất xứ vào thành điều khoản bắt buộc trong hợp đồng cung ứng.

Đồng thời, kiểm soát nghiêm ngặt quy trình sản xuất, tuyệt đối không tham gia hoặc tiếp tay cho các hành vi đóng gói đơn giản, thay nhãn mác hoặc chuyển tải bất hợp pháp.

Thiết lập bộ phận chuyên trách và quy trình truy xuất "2 chiều" (truy xuất ngược từ sản phẩm về nguyên liệu và truy xuất xuôi từ nguyên liệu đến các lô hàng bán ra). Khi cơ quan chức năng hoặc đối tác nước ngoài yêu cầu, doanh nghiệp phải giải trình được ngay. Việc phản ứng chậm hoặc hồ sơ thiếu nhất quán chính là nguyên nhân hàng đầu khiến hàng hóa bị tạm giữ.

Trong bối cảnh thương mại toàn cầu hóa gắn liền với các tiêu chuẩn khắt khe về ESG (Môi trường - Xã hội - Quản trị), truy xuất nguồn gốc không còn là chi phí tuân thủ thụ động, mà là khoản đầu tư chiến lược. Bảo đảm tính chính xác, tính toàn vẹn của dữ liệu chuỗi cung ứng chính là "tấm hộ chiếu" giúp hàng hóa Việt Nam vượt qua các hàng rào kỹ thuật, khẳng định uy tín thương hiệu và phát triển bền vững trên trường quốc tế.