Để thị trường bán buôn và bán lẻ điện cạnh tranh vận hành thực chất, VCCI cho rằng cần bóc tách triệt để yếu tố độc quyền, đơn giản hóa thủ tục và có cơ chế tài chính linh hoạt nhằm bảo vệ quyền lợi cho doanh nghiệp sản xuất cũng như thu hút nguồn lực xã hội đầu tư vào năng lượng xanh...

Phản hồi Công văn số 2318/NSMO-TTĐ của Công ty TNHH MTV Vận hành hệ thống điện và thị trường điện Quốc gia (NSMO) liên quan đến việc lấy ý kiến góp ý đối với Dự thảo Báo cáo tổng hợp hoàn thiện thiết kế thị trường bán buôn cạnh tranh (VWEM), xây dựng thị trường bán lẻ điện cạnh tranh (VREM) và lộ trình triển khai tổng thể, Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI) đã đưa ra nhiều kiến nghị mang tính thực tiễn cao, tập trung giải quyết các nút thắt lớn của thị trường.

Thứ nhất:  Bảo đảm môi trường cạnh tranh bình đẳng, tách bạch quản lý lưới điện và kinh doanh bán lẻ.

VCCI cho rằng hiện nay, hạ tầng lưới điện phân phối tại Việt Nam chủ yếu do các đơn vị thuộc khối Nhà nước quản lý độc quyền. Khi mở cửa thị trường bán lẻ, nếu các đơn vị này vừa nắm giữ hạ tầng truyền dẫn vật lý, lại vừa trực tiếp tham gia hoạt động kinh doanh bán lẻ điện sẽ tạo ra rủi ro cạnh tranh không bình đẳng, khiến khối tư nhân e ngại khi gia nhập thị trường.

Do đó, VCCI kiến nghị ban soạn thảo cần quy định rõ ràng lộ trình minh bạch hóa, tiến tới độc lập hoàn toàn giữa bộ phận quản lý hạ tầng lưới điện và bộ phận kinh doanh thương mại điện năng. Đây là tiền đề để các doanh nghiệp tiếp cận thông tin công bằng, thúc đẩy thị trường lành mạnh và nâng cao chất lượng dịch vụ.

Thứ hai: Cắt giảm thủ tục hành chính, số hóa quy trình đổi nhà cung cấp điện.

Tính cạnh tranh của thị trường bán lẻ điện phụ thuộc lớn vào sự linh hoạt của người tiêu dùng. Nếu các thủ tục như chốt số công tơ, chuyển giao hợp đồng hay thanh lý giao dịch được thiết kế phức tạp, khách hàng sử dụng điện (đặc biệt là các nhà máy lớn) sẽ ngần ngại thay đổi nhà cung cấp dù dịch vụ nơi khác tốt hơn.

VCCI cho rằng cần số hóa toàn diện quy trình chuyển đổi nhà cung cấp trên môi trường số. Đồng thời, xây dựng hệ thống cơ sở dữ liệu dùng chung và cơ chế chia sẻ thông tin minh bạch (có sự đồng ý của khách hàng) để tối ưu thời gian, giảm chi phí vận hành cho toàn hệ thống.

Thứ ba: Áp dụng cơ chế tài chính linh hoạt để thu hút "tân binh" gia nhập thị trường.

Dự thảo yêu cầu các doanh nghiệp bán lẻ điện phải có biện pháp bảo đảm tài chính để ngăn rủi ro hệ thống. Tuy nhiên, nếu bắt buộc ký quỹ bằng tiền mặt với giá trị quá lớn sẽ trực tiếp gây "nghẽn" dòng tiền và tạo ra chi phí cơ hội lớn, vô tình dựng rào cản ngăn các doanh nghiệp vừa và nhỏ gia nhập thị trường.

Vì vậy, theo VCCI cần mở rộng đa dạng các hình thức bảo lãnh tài chính linh hoạt theo thông lệ quốc tế và luật kinh doanh hiện hành như: bảo lãnh ngân hàng, mua bảo hiểm rủi ro thương mại, hoặc đánh giá dựa trên xếp hạng tín nhiệm của chính doanh nghiệp.

Thứ tư: Thiết lập khoảng đệm "giá trần" bảo vệ doanh nghiệp khi chuyển đổi nhà cung cấp dự phòng.

Cơ chế "nhà cung cấp dự phòng" trong Dự thảo rất đáng ghi nhận để chống đứt gãy nguồn điện. Song thực tế, khi buộc phải chuyển đổi khẩn cấp sang đơn vị dự phòng ngoài ý muốn (không phải do lỗi khách hàng), doanh nghiệp có nguy cơ chịu mức giá phạt hoặc giá khẩn cấp tăng vọt đột ngột, gây sốc chi phí sản xuất.

Bởi thế, cần áp dụng một khoảng thời gian ân hạn với mức giá trần ổn định để doanh nghiệp sản xuất chuẩn bị dòng tiền và tìm kiếm đối tác mới. Đồng thời, bổ sung quy định buộc các đơn vị bán lẻ phải thông báo trước khi có dấu hiệu phá sản hoặc ngừng hoạt động.

Thứ năm: Bảo đảm sự tương thích hoàn toàn với cơ chế mua bán điện trực tiếp (DPPA).

Theo phân tích, các doanh nghiệp xuất khẩu Việt Nam đang chịu áp lực xanh hóa sản xuất cực kỳ khắt khe từ thị trường quốc tế (như cơ chế CBAM của EU, chuẩn ESG, cam kết RE100). Cơ chế DPPA vừa ra đời là một pháp lý quan trọng để họ tiếp cận điện sạch.

Chính vì vậy, việc thiết kế thị trường bán lẻ điện cạnh tranh (VREM) bắt buộc phải tương thích hoàn hảo, hỗ trợ tối đa cho cơ chế DPPA thay vì tạo thêm rào cản. Cần bổ sung cơ chế xác thực nguồn gốc điện năng minh bạch để doanh nghiệp dễ dàng chứng minh chứng chỉ xanh khi xuất khẩu.

Thứ sáu: Khơi thông không gian cho mô hình năng lượng mới (VPP, Aggregator và BESS).

Nguồn điện phân tán (đặc biệt là điện mặt trời mái nhà tự sản tự tiêu) và hệ thống lưu trữ năng lượng (BESS) của tư nhân phát triển rất mạnh nhưng quy mô nhỏ lẻ, manh mún, rất khó tự tham gia trực tiếp vào thị trường điện quy mô lớn.

VCCI kiến nghị bổ sung khung pháp lý cho phép hình thành các đơn vị trung gian gom điện (Aggregator) và mô hình Nhà máy điện ảo (VPP) để gom lẻ thành sỉ tham gia thị trường. Ngoài ra, cần thiết lập cơ chế tài chính sòng phẳng giúp hệ thống lưu trữ năng lượng (BESS) có thể kiếm lợi nhuận hợp pháp từ việc mua điện giờ thấp điểm và bán ra giờ cao điểm.

Thứ bảy: Minh bạch hóa mọi cấu thành giá điện và kiểm toán độc lập các khoản phụ phí.

Dự thảo đề xuất các khoản thu bắt buộc (Uplift) và phí phân bổ chi phí chuyển tiếp (TCAF). Bản chất, đây đều là những chi phí cuối cùng đổ dồn lên hóa đơn điện mà các doanh nghiệp sản xuất phải chi trả trực tiếp.

Theo VCCI, cần áp dụng nguyên tắc công khai, bóc tách rõ ràng từng cấu thành trong hóa đơn: giá năng lượng tiêu thụ, giá công suất đăng ký, chi phí truyền tải, phân phối và các khoản phụ phí. Các loại phí chuyển tiếp (TCAF) và Uplift bắt buộc phải được kiểm toán độc lập nhằm tránh tình trạng đưa các chi phí không liên quan của hệ thống vào giá điện bán lẻ.