Tiềm năng kinh tế từ chất thải đã được nhìn thấy ngày càng rõ hơn qua các dự án tái chế, đốt rác phát điện và xu hướng phát triển kinh tế tuần hoàn. Dù vậy, để biến rác thành tài nguyên, không chỉ cần công nghệ xử lý hiện đại mà còn đòi hỏi sự thay đổi trong toàn bộ chuỗi quản lý chất thải từ phân loại tại nguồn đến phát triển thị trường cho sản phẩm tái chế...

Trong phần đầu của loạt bài biến rác thải thành tài nguyên- “mỏ nguyên liệu” tỷ đô đang bị bỏ quên, những bãi rác được nhìn dưới góc độ của một nguồn tài nguyên mới cho nền kinh tế xanh. Trên thực tế, khoảng cách giữa tiềm năng và hiện thực vẫn còn khá lớn.

Mặc dù lượng chất thải phát sinh ngày càng tăng, tỷ lệ chôn lấp tại Việt Nam vẫn chiếm tỷ trọng đáng kể. Điều đó cho thấy phần lớn giá trị kinh tế của chất thải vẫn chưa được khai thác đầy đủ.

ĐIỂM NGHẼN LỚN NHẤT NẰM Ở KHÂU PHÂN LOẠI

Một trong những điều kiện quan trọng nhất để kinh tế tuần hoàn vận hành hiệu quả là phân loại chất thải tại nguồn. Hiện nay, tại nhiều địa phương, phần lớn rác sinh hoạt vẫn được thu gom dưới dạng hỗn hợp.

Khi các loại vật liệu có giá trị như giấy, nhựa, kim loại và chất hữu cơ bị trộn lẫn với nhau, khả năng và hiệu quả tái chế giảm đáng kể, trong khi chi phí xử lý tăng lên. Điều này khiến nhiều doanh nghiệp tái chế phải tốn thêm nguồn lực để phân loại lại hoặc chỉ có thể tận dụng một phần nguyên liệu đầu vào.

Biến rác thải thành tài nguyên: Khai thác “mỏ nguyên liệu” tỷ đô đang bị bỏ quên

Đọc thêm

Không chỉ ảnh hưởng đến hiệu quả tái chế, việc thiếu phân loại tại nguồn còn làm giảm hiệu quả của các dự án đốt rác phát điện. Thành phần rác không ổn định khiến quá trình vận hành công nghệ xử lý gặp nhiều khó khăn hơn.

Ở nhiều quốc gia, phân loại tại nguồn được xem là bước khởi đầu của toàn bộ chuỗi kinh tế tuần hoàn. Khi dòng chất thải được phân tách rõ ràng ngay từ hộ gia đình, doanh nghiệp và cơ sở sản xuất, giá trị của từng loại vật liệu được bảo toàn tốt hơn.

Bởi vậy, việc triển khai hiệu quả quy định phân loại chất thải tại nguồn được xem là một trong những điều kiện quan trọng để hình thành thị trường tài nguyên tái chế trong tương lai.

HOÀN THIỆN THỊ TRƯỜNG CHO TÀI NGUYÊN TÁI CHẾ

Một thách thức khác là thị trường tiêu thụ sản phẩm tái chế vẫn chưa phát triển tương xứng với tiềm năng.

Trong nhiều trường hợp, nguyên liệu tái chế phải cạnh tranh trực tiếp với nguyên liệu nguyên sinh có nguồn cung ổn định và hệ thống tiêu chuẩn hoàn thiện hơn. Điều này khiến doanh nghiệp tái chế khó mở rộng quy mô đầu tư dù nhu cầu chuyển đổi xanh đang gia tăng.

Trong khi đó, ở nhiều nền kinh tế phát triển, các chính sách mua sắm xanh, trách nhiệm mở rộng của nhà sản xuất và yêu cầu về tỷ lệ vật liệu tái chế đã tạo động lực cho cả cung và cầu cùng phát triển.

Tại một diễn đàn kinh tế tuần hoàn diễn ra tại Việt Nam, bà Ramla Khalidi - Trưởng Đại diện thường trú UNDP tại Việt Nam - nhận định rằng việc triển khai phân loại rác tại nguồn và cơ sở thu hồi vật liệu là những cột mốc quan trọng hướng tới quản lý chất thải bền vững và tương lai bền vững hơn.

Theo bà Ramla Khalidi, nền kinh tế tuần hoàn mang đến một cơ hội mạnh mẽ để giải quyết những thách thức về ô nhiễm và phát triển bền vững, nhưng chúng ta phải hành động nhanh, chuyển từ lập kế hoạch sang hành động.

Đối với Việt Nam, sự hình thành thị trường tái chế không chỉ mang ý nghĩa môi trường mà còn liên quan đến năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp. Nhiều tập đoàn đa quốc gia hiện yêu cầu nhà cung cấp sử dụng vật liệu tái chế, giảm phát thải carbon và chứng minh tính bền vững trong toàn bộ chuỗi sản xuất. Điều này đang trở thành tiêu chí ngày càng quan trọng khi tham gia chuỗi cung ứng toàn cầu.

Trong bối cảnh đó, nếu tận dụng tốt nguồn nguyên liệu từ chất thải, doanh nghiệp trong nước không chỉ giảm phụ thuộc vào tài nguyên nguyên sinh mà còn nâng cao khả năng đáp ứng các tiêu chuẩn xanh của thị trường quốc tế.

Ở góc độ rộng hơn, kinh tế xanh không chỉ là phát triển năng lượng tái tạo hay giảm phát thải khí nhà kính. Một nền kinh tế xanh thực sự cần khả năng đưa tài nguyên quay trở lại chu trình sản xuất thay vì kết thúc vòng đời tại các bãi chôn lấp.

Đó cũng là lý do nhiều chuyên gia xem chất thải là mắt xích cuối cùng của quá trình chuyển đổi sang mô hình kinh tế tuần hoàn. PGS.TS. Nguyễn Đình Thọ - Phó viện trưởng Viện Chiến lược, Chính sách Nông nghiệp và Môi trường (Bộ Nông nghiệp và Môi trường)- từng nhấn mạnh: kinh tế tuần hoàn có thể được định nghĩa ngắn gọn là nền kinh tế hướng tới không rác thải. Ông Thọ cho rằng nền kinh tế tuần hoànhướng  tới việc tái chế và sử dụng chất thải như một nguyên liệu đầu vào, từ đó giúp khắc phục được sự cạn kiệt nhanh chóng các nguồn nguyên nhiên liệu không tái tạo.

Khi hệ thống phân loại được hoàn thiện, công nghệ xử lý được nâng cấp và thị trường tái chế phát triển đầy đủ hơn, chất thải có thể trở thành nguồn nguyên liệu, năng lượng và giá trị kinh tế mới.

Khi đó, mục tiêu không còn là xử lý bao nhiêu tấn rác mỗi ngày, mà là thu hồi được bao nhiêu tài nguyên từ lượng chất thải ấy. Đây cũng là thước đo quan trọng cho mức độ trưởng thành của nền kinh tế xanh trong giai đoạn phát triển mới.