Trước những băn khoăn về đề xuất hiến mô, tạng ở người dưới 18 tuổi, Bộ trưởng Bộ Y tế Đào Hồng Lan đã lên tiếng nhấn mạnh hai nguyên tắc "mở" để cứu người và "chặt" để bảo vệ tối đa quyền lợi của trẻ em, đồng thời khẳng định việc hiến mô, tạng xuất phát hoàn toàn từ tinh thần tự nguyện, nhân văn và tuyệt đối không có chuyện ép buộc hay thương mại hóa...

Bộ trưởng Bộ Y tế Đào Hồng Lan nhấn mạnh quan điểm trên tại họp báo cung cấp thông tin về dự thảo Luật Hiến, lấy, ghép mô, bộ phận cơ thể người và hiến, lấy xác (sửa đổi), chiều 27/10.

MỞ RỘNG ĐỐI TƯỢNG KHÔNG ĐỒNG NGHĨA BẮT BUỘC NGƯỜI DÂN PHẢI HIẾN

Theo Bộ trưởng Đào Hồng Lan, việc sửa đổi Luật lần này nhằm tháo gỡ bất cập, vướng mắc của pháp luật hiện hành sau khoảng 20 năm triển khai, trong bối cảnh khoa học, công nghệ và lĩnh vực y tế đã có nhiều thay đổi.

Những tiến bộ trong ghép mô, bộ phận cơ thể người đang mở ra cơ hội điều trị cho nhiều bệnh nhân mắc bệnh lý nặng, suy tạng giai đoạn cuối. Tuy nhiên, phía sau những quy định của pháp luật là những người bệnh đang từng ngày chờ đợi cơ hội được sống.

Với bệnh nhân suy tạng mạn tính ở giai đoạn cuối, ghép tạng có thể là cơ hội quan trọng để kéo dài sự sống. Đặc biệt, nhiều trẻ em mắc bệnh nặng cũng đang cần được ghép tạng để tiếp tục cuộc sống.

Bộ trưởng nhấn mạnh, những người làm chính sách và xây dựng pháp luật không thể thờ ơ trước nhu cầu điều trị của người bệnh. Việc hoàn thiện pháp luật cần hướng tới mục tiêu mang lại lợi ích thiết thực cho người dân, đồng thời bảo đảm các quy định được xây dựng chặt chẽ, phù hợp với thực tiễn.

Một trong những vấn đề nhận được sự quan tâm trong quá trình thảo luận dự án Luật là đề xuất liên quan đến việc hiến mô, bộ phận cơ thể ở người dưới 18 tuổi. Đây là nội dung cần được xem xét thận trọng, bởi liên quan trực tiếp đến quyền, lợi ích và khả năng nhận thức của trẻ em.

Bộ trưởng Đào Hồng Lan cho biết tinh thần của dự án Luật là mở rộng cơ hội cứu sống nhiều người bệnh hơn, trong đó có các bệnh nhi đang chờ ghép tạng. Đồng thời, dự án không đặt ra mục tiêu áp đặt hay ép buộc bất kỳ ai tham gia hiến mô, bộ phận cơ thể.

Theo Bộ trưởng, hiến tạng là sự chia sẻ mang tính nhân văn, xuất phát từ tinh thần tự nguyện, không phải một nghĩa vụ bắt buộc. Vì vậy, việc thảo luận các quy định liên quan cần đặt trong đúng bối cảnh, tránh cách hiểu rằng mở rộng đối tượng hiến đồng nghĩa với việc buộc người dân phải hiến.

Bộ trưởng cũng cho rằng, nếu có những nội dung trong dự thảo chưa thể hiện đầy đủ các yêu cầu cần thiết, đó là vấn đề cơ quan soạn thảo và các cơ quan liên quan phải tiếp tục nghiên cứu, hoàn thiện trên cơ sở ý kiến đóng góp.

Đối với đề xuất liên quan đến người dưới 18 tuổi, yêu cầu đặt ra là phải làm rõ phạm vi áp dụng, các điều kiện và cơ chế bảo vệ cần thiết. Việc mở rộng cơ hội ghép tạng cho người bệnh không thể tách rời trách nhiệm bảo vệ người hiến, đặc biệt khi đối tượng được đề cập là trẻ em, nhóm chưa phát triển đầy đủ về thể chất, tâm lý và khả năng nhận thức như người trưởng thành.

Khái quát tinh thần của dự án Luật, Bộ trưởng nhấn mạnh hai nguyên tắc cốt lõi "mở" và "chặt". "Mở" là mở rộng cơ hội cứu sống người bệnh, trong đó có những bệnh nhi đang cần được ghép tạng. "Chặt" là chặt chẽ về điều kiện, các điều khoản cấm, quy trình xác định chết não; đồng thời ngăn chặn thương mại hóa và các hành vi trục lợi.

Theo Bộ trưởng, hai nguyên tắc này phải được thực hiện xuyên suốt, với mục tiêu duy nhất là cứu chữa người bệnh, không vì bất kỳ mục đích nào khác.

Bộ trưởng Đào Hồng Lan cũng bác bỏ những thông tin suy diễn cho rằng ngành Y tế hoặc các cơ quan liên quan thúc đẩy xây dựng dự án Luật vì mục đích thiếu trong sáng. Đồng thời, khẳng định tinh thần xuyên suốt của dự án Luật là hướng tới lợi ích của người bệnh, không vì bất kỳ mục đích nào khác. Bộ sẽ tiếp tục lắng nghe ý kiến để hoàn thiện các quy định liên quan trước khi trình Quốc hội thông qua.

LỢI ÍCH TỐT NHẤT CỦA TRẺ EM PHẢI ĐƯỢC ĐẶT LÊN HÀNG ĐẦU

Từ kinh nghiệm quốc tế, TS. Angela Pratt, Trưởng Đại diện Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) tại Việt Nam, cho biết WHO ủng hộ việc xem xét mở rộng cơ hội hiến, ghép mô, tạng ở trẻ em, với điều kiện đặt lợi ích tốt nhất của trẻ lên hàng đầu và thiết lập các cơ chế bảo vệ nghiêm ngặt.

Theo TS Angela Pratt, các nguyên tắc chính trong hiến, ghép mô, tạng bao gồm: Việc hiến phải mang tính tự nguyện và dựa trên sự đồng thuận hợp lệ; tạng, mô và tế bào không được trở thành hàng hóa. Các quốc gia cũng cần tăng cường hoạt động hiến tặng hợp pháp, đặc biệt thông qua việc củng cố các hệ thống quốc gia.

Bên cạnh đó, việc tiếp cận phải bảo đảm công bằng, không được quyết định bởi khả năng chi trả, hoặc những yếu tố không phù hợp khác. Quản trị chặt chẽ, giám sát đầy đủ về mặt pháp lý cũng rất cần thiết. Các quốc gia cần hướng tới khả năng tự chủ cao hơn, đồng thời vẫn bảo đảm công bằng.

Về khuyến nghị của WHO đối với việc hiến mô, tạng ở trẻ em, TS. Angela Pratt cho biết WHO ủng hộ việc tạo điều kiện cho hoạt động hiến, ghép nhằm cứu sống người bệnh, bao gồm cả việc hiến tặng phù hợp có sự tham gia của trẻ em. 

Tuy nhiên, lợi ích tốt nhất của trẻ phải được đặt lên hàng đầu. Đồng thời, cần có các biện pháp bảo vệ hết sức chặt chẽ về sự đồng thuận, tính tự nguyện, giám sát đạo đức độc lập, phòng ngừa ép buộc và bóc lột, cũng như bảo đảm chất lượng và an toàn.

Bà cũng nhấn mạnh cần phân biệt rõ giữa hiến tạng khi còn sống và hiến sau khi chết. Việc hiến bộ phận cơ thể khi còn sống ở người chưa thành niên chỉ nên được xem xét trong những trường hợp đặc biệt. Trong khi đó, hiến mô tái sinh như tế bào gốc tạo máu có thể được chấp nhận trong phạm vi gia đình, khi không có người hiến trưởng thành phù hợp và đáp ứng đầy đủ các điều kiện bảo vệ.

Đối với trẻ em, các biện pháp bảo vệ cần bao gồm cung cấp thông tin phù hợp với độ tuổi; bảo đảm sự đồng ý thực chất của trẻ và sự cho phép của cha mẹ hoặc người giám hộ; bảo đảm rõ ràng quyền từ chối hoặc rút lại sự đồng ý; có tư vấn, đánh giá độc lập. Đặc biệt, áp dụng các biện pháp bảo vệ mạnh mẽ trước sự ép buộc, áp lực từ gia đình, thương mại hóa và buôn bán.

Việc người chưa thành niên hiến sau khi chết có thể được chấp nhận về mặt đạo đức trong khuôn khổ một hệ thống quản lý chặt chẽ.

TS. Angela Pratt cũng chia sẻ kinh nghiệm tại Australia, cho biết nước này cho phép người chưa thành niên bày tỏ nguyện vọng hiến mô, tạng sau khi chết thông qua hệ thống đăng ký tự nguyện, đi kèm sự tham gia của gia đình, đánh giá chuyên môn và cơ chế giám sát chặt chẽ. Một số quốc gia khác cũng có cách tiếp cận tương tự.

Đánh giá dự thảo Luật Hiến, lấy, ghép mô, bộ phận cơ thể người và hiến, lấy xác (sửa đổi) của Việt Nam, TS. Angela Pratt cho biết nhìn chung phù hợp với định hướng trong hướng dẫn của WHO và thông lệ quốc tế.

Tuy nhiên, đại diện WHO nhận thấy vẫn còn một số điểm có thể được tăng cường trong các quy định về các biện pháp bảo vệ, đặc biệt đối với người chưa thành niên, cũng như trong các quy định của luật liên quan đến việc tổ chức thực hiện.