Mực nước biển dâng và xâm nhập mặn đang đe dọa sinh kế, văn hóa và sự tồn tại của nhiều quốc đảo Thái Bình Dương, thúc đẩy các nhà lãnh đạo khu vực kêu gọi thế giới khẩn cấp cắt giảm phát thải và tăng hỗ trợ tài chính khí hậu…

Đối với người dân các đảo ở Thái Bình Dương, đại dương vừa là nguồn cung cấp thực phẩm, sinh kế, vừa gắn liền với bản sắc văn hóa. Tuy nhiên, khi nhiệt độ toàn cầu tăng lên, mực nước biển dâng đang biến nguồn sống này thành mối đe dọa hiện hữu đối với nhiều cộng đồng ven biển và quốc đảo có địa hình thấp.

Những dấu hiệu của cuộc khủng hoảng đã xuất hiện ngay trong đời sống thường ngày. Bà Anne Rasmussen, trưởng đoàn đàm phán về khí hậu của Liên minh các quốc gia đảo nhỏ (AOSIS), cho biết khi thủy triều xuống, người dân có thể nhìn thấy nền móng nhà cửa và những khu chôn cất tổ tiên. Mực nước biển dâng đang khiến một số khu vực đất đai trở nên không còn thích hợp cho con người sinh sống.

Trong bối cảnh đó, các nhà lãnh đạo Thái Bình Dương đang tận dụng các cuộc thảo luận trước thềm Hội nghị Liên hợp quốc về biến đổi khí hậu lần thứ 31 (COP31) để thúc đẩy cộng đồng quốc tế chú ý hơn đến những nguy cơ mà khu vực đang phải đối mặt.

BIẾN ĐỔI KHÍ HẬU ĐE DỌA SINH KẾ VÀ SỰ TỒN TẠI CỦA CÁC QUỐC ĐẢO

Tuần này, Fiji là nơi diễn ra các cuộc thảo luận với sự tham gia của một số nhà lãnh đạo thế giới, các bộ trưởng và nhà đàm phán khí hậu đến từ khoảng 60 quốc gia. Cuộc họp nhằm giải quyết những vấn đề còn tồn đọng trước hội nghị khí hậu quốc tế do Liên hợp quốc chủ trì, dự kiến khai mạc tại Thổ Nhĩ Kỳ vào tháng tới.

Đối với các nhà lãnh đạo Thái Bình Dương, đây là cơ hội để đưa những tác động trực tiếp của biến đổi khí hậu đến gần hơn với các nhà hoạch định chính sách quốc tế, đặc biệt trong bối cảnh nhiều cộng đồng trên các đảo thấp đang phải đối mặt với nguy cơ mất đất sinh sống.

Thực chất, mục tiêu là đưa những người vẫn tiếp tục nhắm mắt làm ngơ, bịt tai trước những cộng đồng trên các hòn đảo dễ bị tổn thương đến tận nơi để chứng kiến những tác động này.

Bà Anne Rasmussen Trưởng đoàn đàm phán về khí hậu của Liên minh các quốc gia đảo nhỏ (AOSIS)

Theo bà, việc tổ chức các cuộc họp ngay tại khu vực chịu ảnh hưởng giúp thế giới nhìn thấy mức độ dễ bị tổn thương, những thiệt hại đã xảy ra và tạo điều kiện để chính những cộng đồng ở tuyến đầu tham gia vào quá trình thảo luận chính sách khí hậu.

Trước tiên, các nhà lãnh đạo tham dự sự kiện sẽ đến Tuvalu, quốc đảo mà các nhà khoa học dự báo có thể là một trong những quốc gia đầu tiên trở nên không thể sinh sống do mực nước biển dâng bắt nguồn từ biến đổi khí hậu do con người gây ra.

Tại Đại hội đồng Liên hợp quốc hồi tháng 9, Thủ tướng Tuvalu Feleti Teo khẳng định mực nước biển dâng không còn là nguy cơ trong tương lai mà đã trở thành “một thực tế đang hiện hữu”.

Thông điệp của Tuvalu rất rõ ràng: thế giới phải hành động ngay bây giờ, một cách quyết đoán, tập thể và khẩn trương, để bảo vệ tương lai cho các thế hệ mai sau.

Ông Feleti Teo Thủ tướng Tuvalu 

Với độ cao trung bình chỉ khoảng 2 m so với mực nước biển, Tuvalu đang phải đối mặt với tình trạng ngập lụt thường xuyên hơn và nghiêm trọng hơn. Những trận bão, bão nhiệt đới và lũ lụt nối tiếp nhau không chỉ gây thiệt hại về tài sản mà còn làm gián đoạn hoạt động kinh tế, ảnh hưởng trực tiếp đến cuộc sống của người dân.

Bà Anne Rasmussen nêu thực tế "việc liên tiếp hứng chịu các cơn bão và bão nhiệt đới, cùng những đợt lũ lụt nghiêm trọng nối tiếp nhau, thực sự khiến các quốc gia bị thụt lùi và ảnh hưởng đến cộng đồng. Người dân đang mất nhà cửa".

Tác động của nước biển dâng còn lan rộng đến an ninh nguồn nước và sản xuất nông nghiệp. Nước mặn xâm nhập các nguồn nước ngọt, đe dọa cây trồng và làm gia tăng sức ép đối với những cộng đồng vốn phụ thuộc nhiều vào tài nguyên tự nhiên.

Hệ sinh thái biển cũng chịu ảnh hưởng. Khi nhiệt độ đại dương tăng cao, san hô mất đi các loại tảo cộng sinh cần thiết để tồn tại, dẫn đến hiện tượng tẩy trắng. Điều này làm suy giảm khả năng duy trì môi trường sống cho các loài sinh vật biển, ảnh hưởng đến nguồn thu nhập của người dân dựa vào biển.

NGUY CƠ VƯỢT NGƯỠNG 1,5 ĐỘ C VÀ ÁP LỰC CẮT GIẢM PHÁT THẢI

Bên cạnh những tác động đang diễn ra, các quốc đảo Thái Bình Dương còn lo ngại thế giới không đạt được mục tiêu hạn chế mức tăng nhiệt độ toàn cầu ở 1,5 độ C so với thời kỳ tiền công nghiệp.

Tại các cuộc thảo luận trước COP31, các nhà lãnh đạo khu vực đang thúc đẩy một cam kết mới nhằm duy trì giới hạn này. Đây là mục tiêu được các quốc gia thống nhất tại Hội nghị khí hậu Paris năm 2015, nhằm hạn chế những hậu quả nghiêm trọng nhất của biến đổi khí hậu.

Tuy nhiên, triển vọng thực hiện mục tiêu ngày càng khó khăn. Một báo cáo của Liên hợp quốc công bố hồi tháng 9 cho biết, ngay cả trong kịch bản tốt nhất, nhiệt độ toàn cầu nhiều khả năng vẫn tăng ít nhất 1,8 độ C so với thời kỳ tiền công nghiệp.

Dù vậy, nghiên cứu nhấn mạnh thế giới vẫn có khả năng kéo nhiệt độ xuống. Điều này đòi hỏi các quốc gia phải tăng cường phối hợp và đẩy nhanh các biện pháp giảm phát thải khí nhà kính.

Tại hội nghị ở Fiji, dù số lượng lãnh đạo bên ngoài khu vực dự kiến tham dự không nhiều, các nhà đàm phán từ Đức, Mexico và Hàn Quốc sẽ có mặt. Các biện pháp hạn chế tình trạng Trái đất nóng lên được dự báo là một trong những nội dung trọng tâm.

Các quốc đảo nhỏ và những quốc gia kém phát triển nhất đang kêu gọi cộng đồng quốc tế hợp tác để giúp những nước dễ bị tổn thương thích ứng và tăng cường khả năng chống chịu trước các tác động ngày càng nghiêm trọng của biến đổi khí hậu.

Bà Natasha Green Phụ trách Australia tại tổ chức nghiên cứu chính sách khí hậu E3G

Đối với các quốc đảo có địa hình thấp, việc nhiệt độ toàn cầu tiếp tục tăng không chỉ đồng nghĩa với nguy cơ thiên tai gia tăng mà còn đặt ra những thách thức dài hạn đối với khả năng duy trì các khu dân cư, bảo vệ hệ sinh thái và bảo đảm sinh kế.

Vì vậy, việc giữ mức tăng nhiệt độ trong giới hạn đã cam kết có ý nghĩa đặc biệt quan trọng đối với các quốc gia đang phải trực tiếp đối mặt với nước biển dâng. Tuy nhiên, để đạt được mục tiêu này, các cam kết chính trị cần được chuyển thành những hành động cụ thể, đặc biệt là giảm sự phụ thuộc vào nhiên liệu hóa thạch.

Tại hội nghị khí hậu năm 2023, các quốc gia lần đầu tiên nhất trí hướng tới một tương lai không còn phụ thuộc vào dầu mỏ, khí đốt và than đá. Tuy nhiên, kể từ đó, tiến triển trong thực hiện cam kết vẫn còn hạn chế. Đầu năm 2026, gần 60 quốc gia đã tham gia Hội nghị quốc tế đầu tiên về chuyển đổi khỏi nhiên liệu hóa thạch.

Theo các nhà khoa học, chấm dứt việc đốt các nguồn năng lượng gây ô nhiễm là điều kiện cần thiết để đưa nhiệt độ toàn cầu trở lại trong giới hạn đã thống nhất, qua đó ngăn chặn những tác động nghiêm trọng hơn của biến đổi khí hậu đối với các quốc đảo và cộng đồng ven biển.

TÀI CHÍNH KHÍ HẬU VÀ BÀI TOÁN CHIA SẺ TRÁCH NHIỆM

Một trong những vấn đề khó khăn tại các cuộc đàm phán trước COP31 là tài chính khí hậu, đặc biệt là việc huy động nguồn lực để hỗ trợ các quốc gia dễ bị tổn thương thích ứng với những tác động của biến đổi khí hậu.

Các nước nghèo hơn, dù đóng góp ít hơn vào lượng phát thải gây nóng lên toàn cầu, lại đang phải gánh chịu nhiều hậu quả nghiêm trọng. Trong nhiều năm, những quốc gia này đã kêu gọi các nước giàu có và phát thải nhiều hơn cung cấp thêm tài chính để hỗ trợ quá trình thích ứng với một thế giới ngày càng nóng lên.

Bà Laura Schäfer, trưởng bộ phận chính sách khí hậu quốc tế tại Germanwatch, tổ chức phi lợi nhuận hoạt động trong lĩnh vực môi trường và nhân quyền, cho rằng Australia, quốc gia giữ vai trò chủ tịch COP, cần giải quyết những vấn đề khó khăn liên quan đến trách nhiệm tài chính đối với thiệt hại khí hậu.

Một trong những câu hỏi được đặt ra là làm thế nào để yêu cầu các tập đoàn phát thải carbon lớn, trong đó có những doanh nghiệp hàng đầu trong ngành nhiên liệu hóa thạch, đóng góp chi phí khắc phục thiệt hại do biến đổi khí hậu gây ra.

Bà Schäfer đề cập đến những thiệt hại vừa xảy ra tại Nepal như một ví dụ cho thấy mức độ nghiêm trọng của các thảm họa liên quan đến khí hậu và yêu cầu cấp thiết phải tìm kiếm nguồn lực để ứng phó.

Đối với các quốc đảo Thái Bình Dương, nguồn tài chính hỗ trợ thích ứng có ý nghĩa trực tiếp đối với khả năng bảo vệ nhà cửa, duy trì nguồn nước ngọt, bảo đảm sản xuất nông nghiệp và tăng cường sức chống chịu trước thiên tai. Nếu thiếu nguồn lực, các quốc gia này sẽ gặp nhiều khó khăn hơn trong việc ứng phó với những tác động ngày càng nghiêm trọng.

Bên cạnh tài chính khí hậu, việc đẩy nhanh quá trình chuyển đổi khỏi nhiên liệu hóa thạch cũng là một nội dung được các nhà đàm phán quan tâm. Đây được xem là điều kiện quan trọng để hạn chế mức tăng nhiệt độ toàn cầu và giảm nguy cơ nước biển tiếp tục dâng cao.

“Điều thực sự quan trọng là các hội nghị COP tiếp tục thúc đẩy tiến triển và nâng cao mức độ cam kết về chuyển đổi khỏi nhiên liệu hóa thạch”, bà Green nhấn mạnh.

Những lời kêu gọi từ Thái Bình Dương cho thấy biến đổi khí hậu không còn là một nguy cơ xa vời mà đang tác động trực tiếp đến đời sống, sinh kế và tương lai của nhiều cộng đồng. Với các quốc đảo có độ cao thấp, thời gian để ứng phó ngày càng thu hẹp.

Trong bối cảnh đó, các cam kết giảm phát thải, hỗ trợ tài chính và tăng cường khả năng thích ứng cần được triển khai đồng bộ, thay vì chỉ dừng lại ở những tuyên bố tại các hội nghị quốc tế. Đối với người dân đang chứng kiến biển tiến sát nhà cửa và đất đai sinh sống ngày càng thu hẹp, hành động khí hậu không thể tiếp tục bị trì hoãn.