Đông Nam Á đang bước vào thời kỳ bùng nổ đầu tư khi xuất khẩu chip tăng mạnh, góp phần đưa các nền kinh tế như Việt Nam và Philippines gia tăng thu nhập...

Tạp chí Fortune đưa ra nhận định, đồng thời cho rằng đà tăng trưởng được thúc đẩy bởi hai động lực chính. Thứ nhất là làn sóng phát triển AI, kéo theo nhu cầu chip. Thứ hai là cạnh tranh Mỹ - Trung ngày càng gay gắt, buộc các doanh nghiệp phải khẩn trương đa dạng hóa địa điểm sản xuất. 

Hai xu hướng này đã góp phần hình thành ngành xuất khẩu chip trị giá khoảng 258 tỷ USD tại Đông Nam Á.

TÌNH TRẠNG TIẾP TỤC THIẾU HỤT CÔNG SUẤT MỞ CƠ HỘI CHO ĐÔNG NAM Á 

Tuy nhiên, các nước trong khu vực nay cũng không muốn chỉ dừng ở thu hút một vài nhà máy sản xuất chip hoặc cơ sở lắp ráp, đóng gói. Mục tiêu lớn hơn là xây dựng chuỗi cung ứng có sự liên kết chặt chẽ giữa các quốc gia, trong bối cảnh cạnh tranh Mỹ - Trung làm gia tăng nguy cơ ngành công nghiệp bán dẫn toàn cầu bị chia tách.

Năm 2025, Hiệp hội các quốc gia Đông Nam Á (ASEAN) khởi động Khung ASEAN về Chuỗi cung ứng bán dẫn tích hợp (AFISS). Sáng kiến này hướng tới phát huy thế mạnh riêng của từng quốc gia, đồng thời phân định những vai trò có tính bổ trợ lẫn nhau để thúc đẩy toàn bộ chuỗi giá trị bán dẫn trong khu vực.

Malaysia, Singapore, Việt Nam, Thái Lan và Philippines đều đang hưởng lợi từ sự phát triển của ngành chip. Năm 2023, kim ngạch xuất khẩu chất bán dẫn và linh kiện bán dẫn từ Đông Nam Á sang Trung Quốc và Mỹ lần lượt đạt 42,2 tỷ USD và 15,1 tỷ USD.

Theo bà Piriya Piriyakrit, nhà phân tích cấp cao tại BowerGroupAsia, Đông Nam Á đã trở thành mắt xích quan trọng trong ngành công nghiệp bán dẫn, đặc biệt ở các khâu lắp ráp, kiểm thử và đóng gói. 

Tình trạng thiếu hụt công suất có thể tiếp diễn trong thời gian tới, mở ra cơ hội để Đông Nam Á mở rộng vai trò trong ngành bán dẫn.

“Khi nhu cầu vượt quá nguồn cung, sẽ cần các cơ sở sản xuất mới. Đông Nam Á có vị thế thuận lợi để thúc đẩy mở rộng năng lực trên toàn chuỗi cung ứng bán dẫn, qua đó tiến lên những khâu có giá trị gia tăng cao hơn và gia tăng kim ngạch xuất khẩu”, bà nhận định.

Theo chuyên gia Robert Walker, nhà nghiên cứu tại Trung tâm Phát triển Ấn Độ Dương - Thái Bình Dương thuộc Viện Lowy, dù khuôn khổ AFISS khó có thể biến ASEAN thành cơ sở sản xuất thống nhất, sáng kiến vẫn có khả năng tăng cường liên kết nội khối và nâng cao sức cạnh tranh chung của ngành bán dẫn Đông Nam Á.

Tuy nhiên, ASEAN có điểm khác biệt so với Liên minh châu Âu (EU). Các quốc gia thành viên đề cao chủ quyền quốc gia và nguyên tắc không can thiệp vào công việc nội bộ của nhau. Vì vậy, hiệu quả của bất kỳ khuôn khổ hợp tác nào cũng phụ thuộc vào mức độ sẵn sàng tham gia và thực hiện cam kết của từng nước.

CÁC NƯỚC CÓ THỂ LIÊN KẾT CÁC KHÂU THẾ MẠNH 

Trong khi đó, ông Hans Vriens, đồng sáng lập kiêm đối tác quản lý của công ty tư vấn chính sách Vriens & Partners, lại cho rằng sự phối hợp giữa các nền kinh tế Đông Nam Á không nhất thiết phải chờ một khuôn khổ chung của ASEAN dẫn dắt.

“Nếu nhìn vào từng công đoạn trong chuỗi cung ứng, có thể thấy chúng được phân bố tại nhiều quốc gia khác nhau. Đông Nam Á đã và đang đảm nhiệm các khâu khác nhau của toàn bộ chuỗi cung ứng, các quốc gia trong khu vực cũng đang bổ sung cho nhau”, ông nói.

Chẳng hạn, Singapore tập trung vào nghiên cứu và phát triển, trong khi Malaysia và Philippines có thế mạnh ở các khâu lắp ráp, kiểm thử và đóng gói chip. Sự phân công này cho thấy các quốc gia có thể liên kết với nhau dựa trên lợi thế sẵn có, thay vì mỗi nước đều phải xây dựng đầy đủ các công đoạn sản xuất.

Theo Giáo sư kinh tế Arata Kuno tại Đại học Châu Á tại Nhật Bản, quan trọng là tổ chức sản xuất xuyên biên giới trong ASEAN giúp doanh nghiệp tiết kiệm chi phí.

Tuy nhiên, để đạt hiệu quả, cần đơn giản hóa và đẩy nhanh thủ tục hải quan, công nhận lẫn nhau các tiêu chuẩn kỹ thuật và trình độ chuyên môn, đồng thời tạo điều kiện thuận lợi hơn cho lao động có tay nghề di chuyển giữa các quốc gia.

Giáo sư Kuno cho rằng AFISS có thể phát huy hiệu quả nếu hướng tới xây dựng một mạng lưới liên kết thế mạnh của từng thành viên, đồng thời duy trì kết nối với chuỗi cung ứng toàn cầu, thay vì cố gắng hình thành một khối khép kín tự cung tự cấp.

Ông cũng cảnh báo việc ASEAN cố gắng bao quát tất cả các công đoạn sản xuất chip trong nội khối có thể dẫn đến kết quả không như kỳ vọng, làm gia tăng chi phí và suy giảm sức cạnh tranh của khu vực.

Nhật Bản là một bài học nhãn tiền. Từng chiếm thị phần lớn trong ngành chip, các nhà sản xuất Nhật Bản từng duy trì mô hình kinh doanh tích hợp theo chiều dọc, trong đó doanh nghiệp tự đảm nhiệm mọi công đoạn, từ thiết kế đến sản xuất.

Nhưng sau này, mô hình này thường bị nhìn nhận là nguyên nhân khiến thị phần của các doanh nghiệp Nhật Bản suy giảm. Việc khép kín các khâu trong nội bộ khiến họ phản ứng chậm hơn khi nhu cầu thị trường đã chuyển từ chip nhớ sang chip logic, đồng thời gặp khó khăn trong việc thích ứng với chi phí đầu tư ngày càng tăng và xu hướng phân công lao động quốc tế ngày càng sâu rộng.

 ĐÓNG GÓI TIÊN TIẾN LÀ HƯỚNG ĐI TRIỂN VỌNG

Ông Andrew Chan Yik Hong, cựu giám đốc điều hành sáng lập Hiệp hội Công nghiệp Bán dẫn Malaysia, cho rằng các quốc gia Đông Nam Á khó có thể cạnh tranh với Mỹ, Trung Quốc, châu Âu và Đông Bắc Á về nguồn vốn, đội ngũ nhân lực chuyên môn cao cũng như công nghệ độc quyền.

Singapore hiện là một trong những quốc gia dẫn đầu Đông Nam Á về công nghệ bán dẫn, với các nhà máy sản xuất của những doanh nghiệp như Micron Technology và GlobalFoundries.

Malaysia, Philippines hay Việt Nam nay cũng muốn từng bước vươn lên những khâu có giá trị gia tăng cao hơn trong chuỗi cung ứng.

Dù vậy, theo ông Kuno, vươn lên những khâu có giá trị gia tăng cao hơn trong chuỗi bán dẫn không đồng nghĩa các quốc gia phải xây dựng những nhà máy sản xuất chip tiên tiến.

Thay vào đó, một trong những hướng đi có triển vọng nhất đối với Đông Nam Á là phát triển công nghệ đóng gói chip tiên tiến. Công đoạn này ngày càng đóng vai trò quan trọng đối với hiệu năng của các dòng chip phục vụ AI.

Giáo sư Kuno cho rằng quan niệm trước đây, các công đoạn sau sản xuất chip như lắp ráp, kiểm thử và đóng gói đều tạo ra ít giá trị gia tăng, không còn hoàn toàn đúng.

Với sự phát triển của công nghệ đóng gói tiên tiến, lĩnh vực này có thể mang lại lợi nhuận cao hơn đáng kể so với hoạt động lắp ráp và kiểm thử thông thường.

Mục tiêu dài hạn của Đông Nam Á là cần xây dựng những doanh nghiệp có năng lực cạnh tranh thực sự của khu vực, sở hữu công nghệ riêng và đủ khả năng mở rộng hoạt động ra thị trường khu vực cũng như toàn cầu.