Qua kết quả thanh tra chuyên đề, Thanh tra Chính phủ đã nhận diện cơ chế mua bán ngang làm tăng chi phí chiết khấu; từ đó kiến nghị cần rà soát, sửa đổi các quy định còn hạn chế, bất cập về việc mua bán giữa các thương nhân, điều kiện kinh doanh xăng dầu (cửa hàng sở hữu, tổng đại lý, đại lý, kho), quy định về găm hàng và dự trữ lưu thông bắt buộc...

Ngày 10/11, Thanh tra Chính phủ công bố kết luận thanh tra chuyên đề diện rộng về hoạt động kinh doanh xăng dầu. Cuộc thanh tra được thực hiện đối với 260 doanh nghiệp kinh doanh xăng dầu gồm 23 thương nhân đầu mối và 237 thương nhân phân phối.

“MUA BÁN NGANG” LÀM TĂNG CHI PHÍ CHIẾT KHẤU 

Kết luận thanh tra cho thấy các dấu hiệu vi phạm chủ yếu về điều kiện kinh doanh xăng dầu; không duy trì mức dự trữ xăng dầu bắt buộc tối thiểu; trích lập, chi sử dụng, quản lý Quỹ bình ổn giá xăng dầu…

Theo Thanh tra Chính phủ, các dấu hiệu vi phạm trên có nguyên nhân chung từ cơ chế cho phép thương nhân đầu mối và thương nhân đầu mối, thương nhân phân phối và thương nhân phân phối mua bán xăng dầu với nhau (gọi tắt là “mua bán ngang”), đặc biệt là mua bán ngang giữa các thương nhân phân phối.

Số liệu báo cáo của các doanh nghiệp thể hiện, "mua bán ngang" là phương thức phổ biến của toàn hệ thống với 253/260 doanh nghiệp (chiếm 97%) có mua bán ngang với gần 7.760 giao dịch, sản lượng khoảng 34 tỷ lít với giá trị khoảng 573.777 tỷ đồng.

“Các doanh nghiệp mua bán ngang lòng vòng với nhau làm tăng chi phí chiết khấu ở khâu trung gian khoảng 46.779 tỷ đồng. Trong đó, một số doanh nghiệp đã lợi dụng việc mua bán ngang để mua bán hóa đơn, trốn thuế, mua bán xăng dầu lậu, xăng dầu không rõ nguồn gốc... có dấu hiệu vi phạm pháp luật hình sự”, kết luận thanh tra nêu rõ.

Theo đó, Thanh tra Chính phủ đã phát hiện các vụ việc có dấu hiệu vi phạm pháp luật hình sự và có văn bản ngày 14/10/2026 kiến nghị cơ quan Cảnh sát điều tra – Bộ Công an chỉ đạo, tiếp nhận, khởi tố theo quy định pháp luật.

Trong đó, vụ việc xảy ra tại Công ty TNHH Kinh doanh thương mại xăng dầu Thanh Bình và 12 doanh nghiệp có dấu hiệu mua bán xăng dầu không có hóa đơn, chứng từ chứng minh nguồn gốc (hàng lậu), sử dụng hóa đơn, chứng từ không hợp pháp...

CẦN TẬP TRUNG PHÁT TRIỂN CÁC THƯƠNG NHÂN ĐẦU MỐI CÓ QUY MÔ LỚN

Căn cứ kết quả trên, Thanh tra Chính phủ đã đưa ra một số kiến nghị trọng tâm đối với các bộ, ngành.

Thứ nhất, kiến nghị Thủ tướng Chính phủ chỉ đạo Bộ Công Thương chủ trì, Bộ Tài chính phối hợp củng cố hệ thống kinh doanh xăng dầu theo hướng bền vững, bảo đảm nguồn cung cho nền kinh tế trong mọi tình huống.

Đồng thời, tập trung phát triển các thương nhân đầu mối có quy mô lớn, tiềm lực tài chính và tài sản thực chất, mạng lưới phân phối rộng, chất lượng dịch vụ đáp ứng yêu cầu phát triển kinh tế - xã hội và mục tiêu tăng trưởng hai con số.

Đặc biệt, cần hạn chế tối đa hoặc chỉ cho phép duy trì số ít thương nhân phân phối ở các địa bàn kinh tế cần thiết. Sắp xếp lại khâu phân phối để giảm chi phí trung gian, tập trung nguồn lực cho thương nhân đầu mối và mạng lưới đại lý, cửa hàng bán lẻ. Cho phép các đại lý, cửa hàng được mua từ nhiều thương nhân đầu mối đảm bảo tính cạnh tranh và đảm bảo nguồn cung có giá phù hợp.

Cùng với đó, xây dựng cơ chế giá xăng dầu vận hành theo thị trường có sự quản lý của Nhà nước; nghiên cứu bãi bỏ cơ chế Nhà nước công bố giá cơ sở. Thương nhân đầu mối chủ động tạo nguồn và công bố giá bán trên cơ sở giá thị trường quốc tế và các yếu tố chi phí thuộc phạm vi quản lý của Nhà nước.

Duy trì và nâng cao mức dự trữ bắt buộc đối với thương nhân đầu mối; đồng thời tăng cường dự trữ quốc gia thông qua hệ thống kho, bể có dung tích lớn. Nghiên cứu chấm dứt Quỹ bình ổn giá hiện hành, thay bằng dự trữ quốc gia, dự trữ bắt buộc tại thương nhân đầu mối, chính sách thuế và các công cụ điều tiết khác.

Đồng thời, bắt buộc ứng dụng công nghệ thông tin để công khai, cập nhật giá bán trong toàn hệ thống từ thương nhân đầu mối đến cửa hàng bán lẻ, bảo đảm minh bạch và quyền lựa chọn của người tiêu dùng.

Thứ hai, kiến nghị Bộ Công thương chủ trì, phối hợp với Bộ Tài chính khẩn trương rà soát, sửa đổi các quy định còn hạn chế, bất cập về việc mua bán giữa các thương nhân, điều kiện kinh doanh xăng dầu (cửa hàng sở hữu, tổng đại lý, đại lý, kho), quy định về găm hàng và dự trữ lưu thông bắt buộc...

Mặt khác, chủ trì, phối hợp với Ủy ban nhân dân các tỉnh, thành phố kiểm tra, làm rõ và xử lý theo thẩm quyền đối với các dấu hiệu vi phạm hành chính về điều kiện kinh doanh xăng dầu, dự trữ xăng dầu bắt buộc, găm hàng, công khai thông tin về Quỹ bình ổn giá, bán xăng dầu ngoài hệ thống phân phối và các vi phạm khác…

Thứ ba, kiến nghị Bộ Tài chính chủ trì, phối hợp với Bộ Công Thương rà soát, sửa đổi những hạn chế, bất cập trong quy định về chủ thể, sản lượng và nghĩa vụ kê khai, nộp thuế bảo vệ môi trường đối với xăng dầu và Qũy Bình ổn giá.

Chỉ đạo Cục Thuế kiểm tra, rà soát, xác định số tiền thuế bảo vệ môi trường của các doanh nghiệp kê khai thiếu, kê khai chưa đúng đối tượng; khẩn trương truy thu tiền nợ thuế bảo vệ môi trường và tiền chậm nộp của các doanh nghiệp tra; hướng dẫn điều chỉnh nghĩa vụ thuế giữa đơn vị đã kê khai thay và đơn vị có nghĩa vụ, bảo đảm không thu trùng, không thất thu ngân sách nhà nước…