Sau gần nửa thế kỷ triển khai Chương trình Rừng phòng hộ Tam Bắc, Trung Quốc đã từng bước đẩy lùi tình trạng sa mạc hóa trên diện rộng, đưa màu xanh trở lại nhiều vùng đất khô cằn. Tuy nhiên, theo các nhà khoa học, những thành quả này vẫn rất mong manh nếu thiếu sự đầu tư, quản lý và cam kết lâu dài trong bối cảnh biến đổi khí hậu tiếp tục diễn biến phức tạp...

Giữa sa mạc Kubuqi ở miền Bắc Trung Quốc, hàng triệu lao động trong nhiều thập kỷ qua đã miệt mài thực hiện một công việc tưởng chừng đơn giản nhưng mang ý nghĩa quyết định đối với cuộc chiến chống sa mạc hóa. Họ cắm những đoạn cành cây hoặc bó rơm dài bằng cẳng tay xuống nền cát theo hai hướng vuông góc để tạo thành những ô vuông đều đặn. Sau đó, cây non được trồng vào chính giữa từng ô.

Phương pháp này được gọi là "ô cờ rơm" (straw checkerboards) - một kỹ thuật giúp cố định cồn cát trước tác động của gió, giữ độ ẩm cho đất và tạo điều kiện để cây bén rễ nhờ hệ thống tưới tiêu nhân tạo.

Theo thời gian, những ô vuông phủ kín bề mặt sa mạc đã trở thành biểu tượng cho Chương trình Rừng phòng hộ Tam Bắc (Three-North Protective Forest Program), còn được biết đến với tên gọi "Vạn lý Trường thành Xanh" (Green Great Wall) - dự án phục hồi sinh thái quy mô lớn được Trung Quốc triển khai từ năm 1978 nhằm ngăn chặn sự mở rộng của các vùng đất bị sa mạc hóa.

Sau gần 50 năm, chương trình đã tạo ra những kết quả rõ rệt. Tuy nhiên, giới khoa học cho rằng đây mới chỉ là bước khởi đầu của một cuộc chiến dài hạn, bởi việc duy trì những thành quả này còn khó khăn không kém quá trình gây dựng chúng.

TỪ "SA MẠC TIẾN, CON NGƯỜI LÙI" ĐẾN "MÀU XANH TIẾN, SA MẠC LÙI"

Trong nhiều thập kỷ, hạn hán kéo dài, chăn thả gia súc quá mức cùng hoạt động khai hoang và canh tác đã làm mất lớp thực vật tự nhiên, khiến đất bị thoái hóa nghiêm trọng và ngày càng dễ bị gió cuốn thành những trận bão cát. Đây là quá trình được gọi là sa mạc hóa - một trong những thách thức môi trường lớn nhất đối với khu vực phía Bắc Trung Quốc.

Theo số liệu do truyền thông nhà nước Trung Quốc công bố, diện tích đất bị sa mạc hóa đạt đỉnh vào năm 2000. Kể từ đó, diện tích này đã giảm trung bình hơn 1.000 km2 mỗi năm.

Ông Barron Joseph Orr, nhà khoa học trưởng của Công ước Liên Hợp Quốc về chống sa mạc hóa (UNCCD), nhấn mạnh giá trị của chương trình không chỉ nằm ở quy mô phục hồi hệ sinh thái mà còn ở cam kết chính trị được duy trì trong nhiều thập kỷ. Ông cho rằng việc đảo ngược quá trình sa mạc hóa là hoàn toàn khả thi nếu được tích hợp vào chiến lược phát triển dài hạn của mỗi quốc gia, thay vì chỉ triển khai như những dự án ngắn hạn.

Mô hình của Trung Quốc cũng phản ánh xu hướng đang được nhiều khu vực trên thế giới theo đuổi. Tại châu Phi, dự án Great Green Wall được khởi động từ năm 2007 nhằm trồng cây xuyên qua nhiều quốc gia để làm chậm sự mở rộng của sa mạc Sahara.

Theo ông Chu Jiaojun, nhà khoa học thuộc Viện Sinh thái ứng dụng của Viện Hàn lâm Khoa học Trung Quốc, kết quả hiện nay là sự kết hợp giữa ba yếu tố: nỗ lực của lực lượng trực tiếp chống cát, quy hoạch dài hạn của Chính phủ và nguồn đầu tư công quy mô lớn. Bên cạnh đó, lượng mưa gia tăng tại một số khu vực trong những năm gần đây cũng góp phần tạo điều kiện thuận lợi hơn cho việc phục hồi thảm thực vật.

Thành công trong cuộc chiến chống sa mạc hóa là kết quả của sự nỗ lực bền bỉ của con người cùng với một phần may mắn đến từ điều kiện khí hậu.

Ông Chu Jiaojun Nhà khoa học thuộc Viện Sinh thái ứng dụng của Viện Hàn lâm Khoa học Trung Quốc

Dữ liệu theo dõi dài hạn của nhóm nghiên cứu do ông Chu phụ trách cho thấy, tổng diện tích đất sa mạc hóa của Trung Quốc đã giảm khoảng 10% kể từ năm 2000, trong khi diện tích đất bị sa mạc hóa nghiêm trọng hoặc cực kỳ nghiêm trọng giảm hơn 40%. Độ che phủ rừng tại khu vực triển khai Chương trình Tam Bắc cũng tăng từ khoảng 5% năm 1978 lên 14% vào năm 2022, cho thấy quá trình phục hồi sinh thái đã mang lại kết quả đáng kể.

HÀNG TRĂM TRIỆU LAO ĐỘNG GÓP SỨC GIEO MÀU XANH TRÊN SA MẠC

Trong chuyến khảo sát do Chính phủ Trung Quốc tổ chức dành cho báo chí tại sa mạc Kubuqi, cách Bắc Kinh khoảng 800 km về phía tây, bà Yin Yuzhen, 60 tuổi, nhớ lại những ngày đầu tham gia chống sa mạc hóa là quãng thời gian vô cùng cô độc. Làm việc cùng chồng tại khu vực gần sa mạc Mu Us, bà cho biết khi ấy hiếm đến mức chỉ cần nhìn thấy một con chim bay ngang bầu trời cũng đủ mang lại cảm giác vui mừng.

Bốn mươi năm trước, cát thường bay dày đặc khiến tầm nhìn bị che khuất hoàn toàn. "Nhưng bây giờ chúng tôi đã có thể nhìn thấy mặt trời, nhìn thấy màu xanh ở phía xa và nhìn thấy cả con đường", bà Yin Yuzhen nói.

Hiện nay, hai vợ chồng bà vẫn làm việc từ sáng sớm đến giữa trưa mỗi ngày để chăm sóc cây xanh, sửa chữa và thay thế những ô cờ rơm đã xuống cấp. Các con của họ cùng nhiều tình nguyện viên địa phương cũng tham gia công việc này.

Theo ông Chu, ước tính hơn 300 triệu lao động nông thôn đã tham gia Chương trình Tam Bắc trong gần nửa thế kỷ qua, chủ yếu theo hình thức bán thời gian và được trả công. Sự tham gia của cộng đồng được xem là một trong những yếu tố quan trọng giúp chương trình có thể duy trì trên quy mô lớn trong thời gian dài.

THÁCH THỨC LỚN NHẤT LÀ DUY TRÌ THÀNH QUẢ TRONG DÀI HẠN

Mặc dù kết quả đạt được rất đáng khích lệ, các chuyên gia cho rằng cuộc chiến chống sa mạc hóa vẫn chưa thể kết thúc.

Ông Barron Joseph Orr cho biết các hệ sinh thái tại vùng đất khô hạn sau khi được phục hồi có thể dần trở nên tự duy trì theo thời gian. Tuy nhiên, điều đó chỉ xảy ra nếu chúng tiếp tục được quản lý cẩn trọng và giám sát lâu dài. Hiệu quả của quá trình phục hồi phụ thuộc vào nhiều yếu tố như nguồn nước, chất lượng đất và khả năng thích ứng trước biến đổi khí hậu.

Tại tỉnh Cam Túc, tổ chức môi trường Green Camel Bell đang phối hợp với nông dân và người chăn nuôi để nâng cao nhận thức về nguy cơ sa mạc hóa, đồng thời hỗ trợ trồng cây và duy trì thảm thực vật tại các vùng đất khô hạn.

Theo ông Zhao Zhong, người sáng lập tổ chức, các chương trình phục hồi sinh thái cần gắn chặt với sinh kế của người dân địa phương. Nếu bảo vệ môi trường không tạo ra lợi ích kinh tế, rất khó duy trì sự tham gia lâu dài của cộng đồng.

Cùng quan điểm, ông Orr cũng nhấn mạnh rằng các dự án phục hồi sẽ có nhiều cơ hội thành công hơn nếu người dân được hưởng lợi trực tiếp từ các hoạt động này.

Trong khi đó, ông Chu đặt ra câu hỏi lớn về tương lai của Chương trình Tam Bắc: liệu các thành quả hiện nay có thể được duy trì nếu quy mô đầu tư của Nhà nước và mức độ can thiệp trực tiếp của con người giảm xuống? "Đó là điều chúng tôi đặc biệt quan tâm và cũng là thách thức lớn nhất hiện nay", ông nói.

Với bà Yin Yuzhen, điều quan trọng nhất là truyền lại tinh thần ấy cho thế hệ trẻ. "Chúng ta cần dạy người trẻ biết yêu Trái đất này. Nếu chúng ta yêu thiên nhiên bằng cả trái tim, thiên nhiên cũng sẽ đáp lại chúng ta bằng tình yêu của nó", bà chia sẻ.

Sau gần nửa thế kỷ, "Vạn lý Trường thành Xanh" đã chứng minh rằng con người có thể đảo ngược quá trình sa mạc hóa nếu có quyết tâm chính trị, nguồn lực và sự kiên trì. Tuy nhiên, trong bối cảnh biến đổi khí hậu ngày càng gia tăng, các nhà khoa học cho rằng bảo vệ những thành quả đã đạt được sẽ là thách thức không kém so với việc tạo dựng chúng từ đầu.