Trung Quốc đã tăng gần gấp đôi năng lực sản xuất hóa chất ở một số lĩnh vực trong 5 năm qua, hiện chiếm khoảng một nửa sản lượng toàn cầu đối với một số sản phẩm nhất định...

Thực tế này gây áp lực lên nhà sản xuất hóa chất ở các quốc gia khác và có nguy cơ mở ra một mặt trận mới trong cuộc chiến thương mại.

Tờ báo Financial Times dẫn một báo cáo từ công ty nghiên cứu Rhodium Group cho biết lĩnh vực sản xuất công nghiệp của Trung Quốc đang chuyển dịch sang các phân khúc cao cấp, mang lại lợi nhuận cao hơn, mà trước đây do các công ty nước ngoài thống trị. Xu hướng này làm dấy lên khả năng gia tăng căng thẳng thương mại giữa Trung Quốc với Liên minh châu Âu (EU) và Mỹ.

Ông Jeremy Smith, chuyên gia phân tích tại Rhodium và là tác giả của báo cáo trên, cho biết các nhà sản xuất Trung Quốc đang thay thế các đối thủ nước ngoài trên nhiều kênh sản xuất và chuỗi cung ứng khác nhau. Ông nhận định, không chỉ “xuất khẩu của Trung Quốc sang các nền kinh tế phát triển đang gia tăng”, mà nước này còn “đang nhanh chóng chiếm thị phần của các công ty nước ngoài ngay tại thị trường nội địa Trung Quốc, đồng thời vượt qua các đối thủ lâu năm tại các thị trường mới nổi đang tăng trưởng nhanh”.

Ngành hóa chất đang trở thành một “điểm nóng” trong căng thẳng xung quanh thặng dư thương mại khổng lồ của Trung Quốc - sự chênh lệch được dự báo sẽ phá vỡ kỷ lục 1,2 nghìn tỷ USD thiết lập vào năm 2025 trong năm nay.

Vào tháng 9 năm nay, EU - với mối lo ngại lớn rằng ngành hóa chất của khối có thể bị các đối thủ Trung Quốc với chi phí thấp hơn đánh bại - đã khởi xướng ba cuộc điều tra chống bán phá giá đối với hóa chất nhập khẩu từ Trung Quốc. Về phần mình, Bắc Kinh một mặt kiên quyết bác bỏ các cáo buộc cho rằng họ tạo điều kiện cho tình trạng dư thừa công suất công nghiệp, một mặt đáp trả bằng cách mở cuộc điều tra chống bán phá giá đối với một loại hóa chất xuất khẩu từ châu Âu được sử dụng trong sản xuất thuốc nhuộm và dược phẩm.

Trước đó, vào tháng 7, Bộ Thương mại Trung Quốc đã lên tiếng bảo vệ sự tăng trưởng xuất khẩu mạnh mẽ của nước này, bao gồm cả mặt hàng hóa chất, cho rằng khả năng cạnh tranh của hàng hóa Trung Quốc một phần xuất phát từ việc “cuộc khủng hoảng năng lượng đã đẩy chi phí sản xuất trong ngành hóa chất và các ngành công nghiệp khác tại châu Âu lên cao”.

Tuy nhiên, báo cáo của Rhodium chỉ ra rằng ngành hóa chất Trung Quốc cũng được hưởng lợi từ các chính sách công nghiệp và các khoản trợ cấp. Bắc Kinh đã đẩy mạnh đầu tư vào lĩnh vực sản xuất nhằm hỗ trợ tăng trưởng kinh tế và củng cố khả năng chống chịu của nền sản xuất công nghiệp trong nước sau sự sụp đổ của lĩnh vực bất động sản.

Trong giai đoạn 2020-2025, sản lượng các nguyên liệu quan trọng dùng trong sản xuất nhựa của Trung Quốc đã tăng chóng mặt, gồm sản lượng styrene tăng 97%, ethylene tăng 80%, polyethylene tăng 75%, polypropylene tăng 71% và polyvinyl chloride (PVC) tăng 15%.

Mặc dù xuất khẩu chỉ chiếm chưa đầy 10% tổng sản lượng hóa chất của Trung Quốc, nhưng tốc độ tăng trưởng lại rất nhanh. Ngoại trừ ethylene, kim ngạch xuất khẩu của 4 loại sản phẩm hóa dầu còn lại đều đạt mức tăng trưởng trung bình hơn 40% mỗi năm trong suốt giai đoạn năm năm này.

Chẳng hạn, thị phần xuất khẩu PVC của Trung Quốc tại Ấn Độ đã tăng từ 3% vào năm 2020 lên 45% vào năm 2025. Trái lại, tổng thị phần của Nhật Bản, Hàn Quốc và Đài Loan tại thị trường Ấn Độ lại sụt giảm từ 56% xuống còn 34%.

Châu Âu cho rằng Trung Quốc chính là nguyên nhân gây ra những khó khăn cho ngành công nghiệp hóa chất của khu vực này. Công suất sản xuất hóa chất tại châu Âu theo dự kiến phải đóng cửa đã tăng gấp 6 lần, từ 2,9 triệu tấn vào năm 2022 lên 17,2 triệu tấn vào năm 2025. Riêng trong năm ngoái, con số này đã tăng gấp đôi.

Theo ông Smith, làn sóng hóa chất giá rẻ từ Trung Quốc đang tác động đến giá cả tại các khu vực khác, ngay cả ở những thị trường mà Trung Quốc không trực tiếp xuất khẩu, do ảnh hưởng đến các khâu sản xuất hạ nguồn. “Ngoài ra còn có các dòng chảy ‘hàm lượng gián tiếp’, tức là các hóa chất nằm trong vô số sản phẩm hạ nguồn, từ thiết bị điện tử, ô tô cho đến các loại đồ gia dụng”, ông nói thêm.

Nhưng dù sản lượng và kim ngạch xuất khẩu tăng mạnh, lợi nhuận của ngành hóa chất Trung Quốc vẫn sụt giảm trong 4 năm qua. Theo báo cáo, có tới 31% doanh nghiệp sản xuất hóa chất và 29% doanh nghiệp sản xuất nhựa và cao su của nước này đang ở trong tình trạng thua lỗ. Lượng hàng tồn kho các sản phẩm hóa chất, cao su và nhựa của Trung Quốc cũng tăng mạnh, gây thêm áp lực khiến giá cả sụt giảm.

Báo cáo cho biết, Trung Quốc đã cắt giảm đầu tư như một phần trong chiến dịch chống “nội quyển” - từ dùng để chỉ tình trạng cạnh tranh nội bộ tiêu cực - nhưng việc cắt giảm này chủ yếu tác động đến các dự án xây dựng nhà máy mới thay vì loại bỏ năng lực sản xuất hiện có.

Ông Joerg Wuttke, đối tác tại công ty tư vấn DGA Group, nhận định: “Vấn đề phức tạp nằm ở chỗ hóa chất được coi là ‘ngành công nghiệp của các ngành công nghiệp’. Nếu loại bỏ phân khúc thượng nguồn, rất nhiều cơ hội phát triển cho các phân khúc hạ nguồn sẽ bị triệt tiêu”.

Ông Wuttke cho biết thêm, châu Âu không muốn rơi vào tình trạng phụ thuộc nhiều hơn nữa vào Trung Quốc hay Mỹ, một quốc gia xuất khẩu hóa chất khác, nhưng cú sốc năng lượng toàn cầu đang đẩy giá nguyên liệu đầu vào của ngành này, đặc biệt là nhiên liệu hóa thạch, tăng cao. “Châu Âu đang phải đương đầu với một ‘cơn bão hoàn hảo’. Giá khí đốt tại châu Âu cao gấp 6 lần so với tại Mỹ. Làm sao có thể cạnh tranh được đây?” ông đặt câu hỏi.