Tình trạng dân số suy giảm đang khiến nhiều ngân hàng địa phương ở nông thôn Nhật Bản chật vật. Với một quỹ tín dụng nhỏ ở cực Bắc nước này, bài toán còn khắc nghiệt hơn khi nhu cầu vay vốn ngày càng teo tóp...

Đó là quỹ tín dụng Wakkanai Shinkin, chuyên phục vụ khách hàng tại thành phố Wakkanai, nằm ở phía Bắc đảo Hokkaido của Nhật Bản. Từng là một trung tâm đánh bắt thủy sản sôi động, thành phố này hiện chỉ còn khoảng một nửa dân số so với thời kỳ đỉnh cao vào năm 1964.

Dân số thu hẹp kéo nhu cầu vay vốn giảm mạnh, buộc tổ chức này phải dựa nhiều hơn vào các khoản đầu tư trái phiếu chính phủ Nhật Bản để duy trì lợi nhuận. Tuy nhiên, chiến lược này đang gặp khó khăn khi lãi suất tại Nhật tăng lên.

Dưới sự điều hành của ông Masatoshi Masuda, 72 tuổi, Chủ tịch ngân hàng và cũng là người lớn lên tại địa phương, Wakkanai Shinkin đã hỗ trợ cộng đồng doanh nghiệp, thúc đẩy các doanh nghiệp khởi nghiệp và vực dậy những doanh nghiệp gặp khó khăn. Dù vậy, bài toán lớn nhất đối với tổ chức này là số khách hàng có nhu cầu vay vốn quá ít.

“Không có người dân thì cũng không thể có doanh nghiệp. Tương lai của Wakkanai Shinkin bị ràng buộc với đà suy giảm dân số và số lượng doanh nghiệp tại địa phương”, ông Masuda cho biết trong một cuộc trả lời phỏng vấn hãng tin Bloomberg.

Đây cũng là bài toán mà nhiều tổ chức tín dụng ở nông thôn Nhật Bản đang đối mặt. Trong nhiều năm, mặt bằng lãi suất cực thấp không đủ để kích thích nhu cầu vay vốn hay giúp kinh tế địa phương thoát trì trệ. Hiện nay, dù Ngân hàng Trung ương Nhật Bản (BOJ) đã nâng lãi suất, nhu cầu vay vốn vẫn quá yếu để cải thiện lợi nhuận của các tổ chức cho vay.

Wakkanai Shinkin là một ví dụ điển hình. Dù tổ chức này cung cấp gần một nửa tổng dư nợ cho vay trong khu vực, quy mô cho vay chỉ tương đương 16% tiền gửi - thấp hơn nhiều so với mức bình quân 50% của khoảng 250 quỹ tín dụng tại Nhật Bản, còn gọi là “shinkin”. Phần lớn số tiền gửi còn lại được rót vào trái phiếu chính phủ Nhật Bản - loại tài sản đang mất giá khi lãi suất tăng lên.

Ông Masuda, người đã gắn bó với Wakkanai Shinkin gần 50 năm và giữ cương vị chủ tịch suốt hai thập kỷ qua, vẫn xem trái phiếu chính phủ Nhật Bản là một kênh đầu tư tương đối an toàn.

“Chúng tôi đã chịu khá nhiều rủi ro tín dụng trong hoạt động cho vay. Vì vậy, chúng tôi không muốn chịu thêm rủi ro trong danh mục đầu tư chứng khoán”, ông Masuda chia sẻ.

Trong bối cảnh đó, Cơ quan Dịch vụ tài chính Nhật Bản (FSA) đang siết giám sát đối với triển vọng tồn tại dài hạn của các quỹ tín dụng và tổ chức tín dụng hợp tác như Wakkanai Shinkin. Cơ quan này đặc biệt chú ý tới cách các tổ chức xử lý khoản lỗ trên danh mục trái phiếu, cũng như năng lực vốn hiện có đủ để hấp thụ các khoản lỗ đó hay không.

Thị trường trái phiếu Nhật Bản hiện vẫn chịu áp lực bán khi giới đầu tư dự báo BOJ sẽ tiếp tục nâng lãi suất. Cùng với đó, lo ngại về khả năng chính phủ phải tăng chi tiêu tài khóa để hỗ trợ nền kinh tế cũng đang gia tăng.

Theo báo cáo thường niên mới nhất tính đến tháng 3/2025, Wakkanai Shinkin nắm giữ 290 tỷ yên (tương đương 1,8 tỷ USD) trái phiếu chính phủ Nhật Bản. Khoản lỗ chưa thực hiện trên danh mục này vào khoảng 47 tỷ yên, không bao gồm số trái phiếu được phân loại là nắm giữ đến ngày đáo hạn.

Ông Masuda cho rằng các khoản lỗ trên sổ sách này vẫn nằm trong tầm kiểm soát, vì trái phiếu chính phủ Nhật Bản gần như không có rủi ro vỡ nợ và Wakkanai Shinkin dự kiến nắm giữ tới ngày đáo hạn. Điều này cũng đúng với cả với phần trái phiếu được xếp vào nhóm sẵn sàng để bán - tức phải ghi nhận theo giá thị trường.

“Chúng tôi thường bị hỏi liệu có đang gánh quá nhiều rủi ro lãi suất hay có dồn quá nhiều vốn vào trái phiếu chính phủ hay không”, ông Masuda chia sẻ. Theo ông, cách nhìn như vậy là phiến diện bởi quá chú ý vào một khía cạnh riêng lẻ mà bỏ qua bức tranh tổng thể.

Dù vậy, các khoản lỗ chưa thực hiện này có thể trở thành vấn đề nếu Wakkanai Shinkin buộc phải bán trái phiếu trước ngày đáo hạn để đáp ứng nhu cầu rút tiền gửi hoặc các nhu cầu tiền mặt khác. Đây cũng là điều từng xảy ra với Ngân hàng Silicon Valley và một số ngân hàng khác tại Mỹ vào năm 2023, khi họ buộc phải bán số trái phiếu đang lỗ để đáp ứng nhu cầu rút tiền của khách hàng. Khi các khoản lỗ trên sổ sách biến thành thua lỗ thực tế, niềm tin của thị trường suy giảm mạnh, châm ngòi cho làn sóng rút tiền ồ ạt và khiến Silicon Valley Bank sụp đổ.

Ông Masuda cho rằng tình hình của Wakkanai Shinkin khác với Silicon Valley Bank. Theo ông, quỹ tín dụng này vẫn duy trì thanh khoản dồi dào nhờ lượng tiền mặt và các khoản dự trữ tại những định chế tài chính khác. Nguồn tiền gửi của Wakkanai Shinkin chủ yếu đến từ các khoản tiết kiệm nhỏ của người dân địa phương - nhóm khách hàng mà ngân hàng đã gắn bó suốt nhiều thập kỷ. Chính vì vậy, dòng tiền gửi này có tính ổn định cao, thể hiện ở chỗ khách hàng vẫn duy trì tiền gửi dù lãi suất thấp hơn so với các đối thủ.

Để minh họa cho mức độ gắn kết đó, ông Masuda cho biết trước đây ông thường lần lượt cắt tóc ở cả 6 tiệm làm tóc trong khu vực, đồng thời mua vest và đồ điện tại tất cả các cửa hàng có quan hệ làm ăn với ngân hàng.

“Một số người vội cho rằng chỉ cần các khoản lỗ trên sổ sách tăng lên là có thể lặp lại kịch bản của ngân hàng Silicon Valley ở Mỹ. Nhưng hãy nhìn kỹ bảng cân đối kế toán của chúng tôi, rồi trực tiếp hỏi những người gửi tiền tại đây”, ông Masuda chỉ rõ.