Iran đã thiết lập một "trạm thu phí" không chính thức tại eo biển Hormuz, tận dụng vị trí chiến lược để kiểm soát và thu lợi từ hoạt động vận chuyển qua tuyến đường chiến lược này trong bối cảnh cuộc xung đột với Mỹ vẫn chưa có dấu hiệu xuống thang...

Kể từ khi chiến tranh Mỹ - Iran nổ ra vào ngày 28/2, lưu lượng giao thông qua Hormuz đã giảm tới 90%, do Iran đe dọa và nhắm mục tiêu vào các tàu cố gắng đi qua eo biển này.

Việc eo biển Hormuz bị phong tỏa đã gây ra một cú sốc lớn cho nguồn cung năng lượng toàn cầu, đẩy giá dầu tăng vọt và gây ra những lo ngại về an ninh năng lượng.

MỘT HÀNH LANG VẬN TẢI ĐƯỢC THIẾT LẬP

Theo hãng tin CNBC, Iran đã thiết lập một hành lang vận tải an toàn không chính thức ở phía Bắc đảo Larak, gần bờ biển của thành phố cảng Bandar Abbas. Tại đây, Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran (IRGC) và các cơ quan cảng biển tiến hành kiểm tra từng tàu trước khi cho phép đi qua. Công ty nghiên cứu hàng hải Lloyd’s List Intelligence cho biết IRGC đã áp đặt một chế độ "trạm thu phí" không chính thức tại eo biển Hormuz.

Trong ba tuần qua, gần như tất cả các tàu đi qua eo biển Hormuz đều phải đi qua kênh hẹp phía bắc đảo Larak, gần bờ biển Iran, cho thấy một hành lang đã được kiểm soát và cấp phép, với quyền truy cập được cấp cho những tàu được chọn. Tất cả 57 chuyến tàu đi qua eo biển Hormuz được ghi nhận kể từ ngày 13/3 đều đã đi qua đường vòng Larak, hầu như không có chuyến nào theo lộ trình bình thường - theo Lloyd’s.

Quan sát từ vệ tinh cũng cho thấy các tàu xếp hàng ở phía Bắc đảo Larak để chờ được thông quan. Trong số đó, có nhiều tàu bị từ chối trong những ngày gần đây - theo công ty tình báo hàng hải Windward.

Tuần này, Quốc hội Iran đã thông qua một dự luật để chính thức hóa việc thu phí đối với các tàu đi qua eo biển Hormuz - động thái thể chế hóa sự kiểm soát tài chính của Tehran đối với tuyến đường vận tải biển huyết mạch này. Theo CNBC, dự luật này - xét về góc độ luật pháp quốc tế, cần có sự đồng ý từ các quốc gia khác giáp eo biển Hormuz - áp phí đối với hoạt động vận tải năng lượng, lương thực và các hàng hóa khác tuyến đường này.

Ít nhất hai tàu đi qua eo biển Hormuz đã trả phí cho nhà chức trách Iran, và việc thanh toán đó được thực hiện bằng đồng nhân dân tệ Trung Quốc - theo Lloyd’s. Công ty này cho biết một chuyến tàu đi qua eo Hormuz thông qua sự môi giới của một công ty dịch vụ hàng hải Trung Quốc. Công ty Trung Quốc này cũng xử lý việc tàu đó thanh toán phí quá cảnh cho nhà chức trách Iran, nhưng không rõ về phương thức thanh toán và số tiền được thanh toán.

Iran đang thực hiện các biện pháp cẩn trọng để đảm bảo chỉ có một số tàu nhất định được phép đi qua, ưu tiên các quốc gia có quan hệ thân thiện hoặc các tàu có mối liên hệ với hoạt động thương mại của Iran - theo bà Bridget Diakun, nhà phân tích rủi ro và tuân thủ cao cấp tại Lloyd’s List Intelligence.

Cuộc xung đột đến nay đã kéo dài gần 6 tuần, và Washington và Tehran đang đưa ra thông tin không đồng nhất về việc hai bên đang đàm phán nghiêm túc để chấm dứt chiến tranh hay không. Trong bài phát biểu toàn quốc vào tối ngày 1/4 theo giờ Mỹ, Tổng thống Donald Trump cho biết chiến dịch của Mỹ sẽ kết thúc sau “2 hoặc 3 tuần”, nhưng cảnh báo Mỹ có thể đánh Iran “đặc biệt mạnh” trong thời gian 2-3 tuần tới. Về phía Iran, Bộ trưởng Ngoại giao Abbas Araghchi xác nhận rằng đã có những thông điệp được trao đổi với Mỹ, nhưng không phải là “đàm phán.”

Theo Lloyd’s List Intelligence, theo quy trình mà Iran đã đưa ra, trước tiên, các nhà vận hành tàu tiếp cận các đơn vị trung gian liên kết với IRGC và nộp tài liệu chi tiết, bao gồm số hiệu Tổ chức Hàng hải Quốc tế (IMO) của tàu, tên của các thành viên thủy thủ đoàn và điểm đến cuối cùng. IRGC sàng lọc thông tin và, nếu được chấp thuận, họ cấp mã thông quan và hướng dẫn lộ trình.

Khi một tàu vào vùng biển Iran, các chỉ huy IRGC gọi qua các kênh radio hàng hải để yêu cầu cung cấp mã thông quan. Nếu được chấp thuận, một tàu Iran sẽ hộ tống tàu đó qua hải phận Iran xung quanh đảo Larak. Các tàu không vượt qua được giai đoạn sàng lọc sẽ bị từ chối.

TÀU CỦA CÁC QUỐC GIA THÂN THIỆN ĐƯỢC ƯU TIÊN

Việc xác định quyền sở hữu tàu trở nên phức tạp do nhiều lớp đăng ký tàu, chẳng hạn như việc tàu đó treo cờ nước nào, chủ sở hữu đã đăng ký thuộc nước nào, cộng thêm quốc tịch của các thành viên thủy thủ đoàn và điểm đến cuối cùng làm gia tăng sự phức tạp. Nhưng trong số các chuyến tàu đi qua được eo biển Hormuz được ghi nhận, phần lớn là các tàu có mối liên hệ với Iran, Hy Lạp và Trung Quốc, cùng một số ít tàu liên quan đến Pakistan và Ấn Độ.

Một số chính phủ - bao gồm: Ấn Độ, Pakistan, Iraq, Malaysia và Trung Quốc - được cho là đã có các cuộc đàm phán trực tiếp với Tehran để tàu của họ có thể vượt qua được hệ thống sàng lọc của IRGC. Hai tàu container siêu lớn liên kết với tập đoàn Cosco Shipping thuộc sở hữu nhà nước Trung Quốc đã đi qua hành lang Larak vào đầu tuần này sau khi bị từ chối lúc ban đầu.

Ấn Độ đã đảm bảo được sự an toàn cho các tàu chở dầu Ấn Độ đi qua eo biển Hormuz mà không cần thanh toán phí hoặc xin phép trước - truyền thông Ấn Độ dẫn lời một quan chức Chính phủ nước này cho biết. New Delhi đã ca ngợi các cuộc đàm phán trực tiếp với Iran là cách hiệu quả nhất để khởi động lại hoạt động vận chuyển qua eo biển Hormuz.

Tàu chở khí hóa lỏng LPG mang cờ Ấn Độ Pine Gas, đã đi qua eo biển Hormuz trong tháng trước, sau khi nhận được hướng dẫn lộ trình từ các chỉ huy IRGC để chuyển hướng đến kênh Larak, được hộ tống bởi các tàu chiến Ấn Độ trong chuyến đi và không phải trả phí - Reuters đưa tin.

Các quốc gia Đông Nam Á đã chịu tác động nặng nề của cú sốc nguồn cung nhiên liệu, chẳng hạn như Malaysia và Thái Lan, cũng được cho là đã nhận được sự đảm bảo từ Iran về việc đi lại an toàn cho các tàu của họ sau khi tiến hành các biện pháp can thiệp ngoại giao với Tehran.

Tuy nhiên, theo luật pháp quốc tế, Iran không có thẩm quyền pháp lý để áp đặt các khoản phí quá cảnh chung đối với các tàu đi qua eo biển Hormuz - giáo sư luật Shahla Ali tại Đại học Hồng Kông cho biết. “Bất kỳ biện pháp đơn phương nào của Quốc hội Iran áp đặt một khoản phí quá cảnh trên diện rộng qua eo biển Hormuz đều không phù hợp với luật hàng hải quốc tế và có khả năng phải đối mặt với những thách thức ngoại giao và pháp lý mạnh mẽ”, ông Ali nói.

Ngoài ra, theo các chuyên gia, việc so sánh eo biển Hormuz với các kênh đào Suez và Panama là không có cơ sở. Cả Suez và Panama đều thu phí quá cảnh tàu thuyền, nhưng đây là hai kênh đào được xây dựng, duy trì và vận hành bởi các quốc gia có chủ quyền chứ không phải hình thành tự nhiên. Cơ quan quản lý kênh đào Panama tính phí dựa trên kích thước và loại tàu, và mức phí là đồng nhất, vô tư và không phân biệt đối xử - theo Cơ quan Nghiên cứu của Nghị viện châu Âu.